Wolność nie przyszła w białych rękawiczkach
W salach, w których przemawiała Emma Goldman, powietrze musiało mieć temperaturę przedburzową. Nie dlatego, że wszyscy natychmiast rzucali się na barykady — ludzkość, jak wiemy, częściej rzuca się po herbatę — lecz dlatego, że Goldman mówiła o wolności tak, jakby nie była ozdobnym słowem do konstytucji, ale czymś, co trzeba sprawdzić w praktyce: w pracy, w miłości, w ciele, w biedzie, w więzieniu i przy kuchennym stole. Urodzona w 1869 roku w Kownie, wychowana między Litwą, Królewcem i Petersburgiem, w 1885 roku wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracowała w fabrykach odzieżowych i zetknęła się z ruchem robotniczym oraz anarchistycznym.
Anarchizm bez dekoracyjnej kokardy
Goldman nie była anarchistką od pocztówkowego chaosu, tego ulubionego straszaka ludzi, którzy porządek mylą z posłuszeństwem. Jej anarchizm był raczej nieufnością wobec każdej instytucji, która mówi człowiekowi: „oddamy ci wolność, kiedy udowodnisz, że umiesz grzecznie stać w kolejce”. W tym sensie była radykalna, ale nie płaska. Krytykowała państwo, kapitalizm, przymus małżeństwa, religijny dogmatyzm, militaryzm i społeczne kneblowanie kobiet. I tu zaczyna się nasz mały kłopot: miała rację częściej, niż byłoby wygodnie przyznać przy niedzielnym obiedzie.

Ciało, mowa i skandal jako metoda dydaktyczna
Najbardziej interesujące u Goldman jest to, że nie traktowała polityki jak gry gabinetowej dla panów z wąsem i mapą. Wolność zaczynała się u niej bardzo konkretnie: od prawa kobiet do samodzielności, od edukacji seksualnej, od sprzeciwu wobec poboru wojskowego, od prawa do mówienia rzeczy nieprzyjemnych dla władzy. W 1906 roku założyła pismo „Mother Earth”, które działało do 1917 roku, a po polsku najważniejszym dostępnym wyborem jej tekstów pozostaje „Anarchizm i inne eseje”, wydany przez Oficynę Trojka w 2015 roku; sama polska recepcja Goldman była zresztą opóźniona o całkiem imponujące 105 lat, bo najwyraźniej wolność też czasem stoi w korku.


Pięć ciekawostek, które pokazują, że legenda miała ostre kanty
- Goldman była związana z Alexandrem Berkmanem, który w 1892 roku próbował zabić przemysłowca Henry’ego Claya Fricka podczas konfliktu w Homestead; sama Goldman była z tą sprawą kojarzona, choć historia jest bardziej złożona niż wygodny nagłówek dla gazety.
- W 1893 roku trafiła do więzienia za rzekome podżeganie do zamieszek po przemówieniu do bezrobotnych robotników w Nowym Jorku.
- W 1916 roku została na krótko uwięziona za publiczne mówienie o kontroli urodzeń — rzecz dziś oczywista w debacie zdrowotnej, wtedy traktowana jak moralna dynamitownia.
- W 1919 roku, razem z Berkmanem i setkami innych radykałów, została deportowana z USA do Rosji Sowieckiej; później rozczarowała się bolszewizmem, co było dość odważne, bo rewolucje nie lubią, gdy ktoś sprawdza paragon.
- Jej autobiografia „Living My Life” jest dostępna w Polsce głównie jako wydanie anglojęzyczne; nie znalazłem potwierdzenia powszechnie dostępnego pełnego polskiego wydania książkowego.

Niebezpieczna, bo zbyt konsekwentna
Emma Goldman drażniła wszystkich, którzy lubią mieć wolność w ramce, ale niekoniecznie w działaniu. Dla konserwatystów była zagrożeniem, dla części socjalistów — zbyt niezależna, dla państwa – zbyt głośna, dla moralistów – stanowczo za bardzo zainteresowana prawem człowieka do własnego życia. I właśnie dlatego warto ją czytać nie jako ikonę do bezmyślnego podziwiania, lecz jako intelektualny detonator. Bo Goldman przypomina, że cywilizacja nie upada od nadmiaru pytań. Upada raczej wtedy, gdy zbyt wielu ludzi zgadza się milczeć dla świętego spokoju.