Kiedy sukces przestaje chronić
Najpierw był dobrze prosperujący interes ojca, potem wielki kryzys i bolesna korekta rodzinnych planów. Arthur Miller, urodzony 17 października 1915 roku w Nowym Jorku, dorastał ze świadomością, że powodzenie potrafi zniknąć szybciej, niż człowiek zdąży zrozumieć przyczynę. Nietrudno dostrzec w tym doświadczeniu zapowiedź jego późniejszych dramatów: skoro pieniądze mogą wyparować, to czy razem z nimi znika wartość człowieka?
Zanim trafił na Uniwersytet Michigan, pracował między innymi w magazynie części samochodowych. Na studiach zaczął od dziennikarstwa, lecz wkrótce odkrył, że najbardziej interesuje go to, czego nie da się zamknąć w prasowej informacji: dlaczego porządni ludzie krzywdzą innych i jak długo potrafią sobie tłumaczyć, że właściwie nie mieli wyboru.
Komiwojażer też ma prawo do tragedii
Przełom przyszedł w 1947 roku wraz ze sztuką „Wszyscy moi synowie”. Miller pokazał przemysłowca, którego odpowiedzialność za wysyłkę wadliwych części lotniczych powraca po wojnie do rodzinnego domu. Usprawiedliwienie, że działało się dla najbliższych, brzmi znajomo i nawet wzruszająco, dopóki ktoś nie zapyta o ludzi, którzy za tę rodzinną troskę zapłacili życiem.
Dwa lata później pojawiła się „Śmierć komiwojażera”, nagrodzona Pulitzerem. Willy Loman, starzejący się sprzedawca, wierzy, że wystarczy być lubianym, robić dobre wrażenie i odpowiednio mocno pragnąć sukcesu. Kiedy rzeczywistość odmawia współpracy, zaczyna więc poprawiać ją we wspomnieniach, a synów obciąża oczekiwaniami, którym sam nie sprostał. Miller przygląda się temu z bolesną czułością, bo Loman jest zarazem ofiarą obietnicy i człowiekiem, który narzuca ją najbliższym.
Dziś zmienilibyśmy mu garnitur, daliby telefon z dostępem do służbowej poczty i kazali zadbać o markę osobistą. Reszta niepokojąco dobrze by pasowała. Presja sukcesu ma przecież znakomitą zdolność odnawiania garderoby.
Salem, czyli strach w roli dowodu
W „Czarownicach z Salem” z 1953 roku Miller wrócił do procesów o czary z 1692 roku, żeby opowiedzieć o mechanizmie zbiorowej podejrzliwości. Pisał w atmosferze antykomunistycznych dochodzeń, kiedy znajomość z niewłaściwą osobą mogła zniszczyć karierę. W jego dramacie oskarżenie zaczyna zastępować dowód, a ocalenie siebie wymaga obciążenia kogoś następnego. Strach okazuje się bardzo sprawnym organizatorem życia społecznego.
Trzy lata później sam stanął przed Komisją do Badania Działalności Antyamerykańskiej Izby Reprezentantów. Odpowiadał na pytania dotyczące siebie, ale odmówił podania nazwisk innych osób. W 1957 roku skazano go za obrazę Kongresu, a w 1958 roku sąd apelacyjny uchylił wyrok. Kolejność ma tu znaczenie: najpierw napisał dramat o cenie odmowy, później sam musiał ją ponieść. Sumienie przestało być wyłącznie tematem do rozmowy po spektaklu.



Życie poza teatralnym afiszem
W latach 1956-1961 był mężem Marilyn Monroe, dla której napisał scenariusz filmu „Skłóceni z życiem”. To małżeństwo sprawiło, że autor analizujący społeczną presję sam stał się obiektem powszechnej ciekawości. Jednak sprowadzanie go do roli męża gwiazdy byłoby osobliwą krzywdą wyrządzoną przez kulturę, która podobno tak ceni wybitnych pisarzy.
Później jako prezes międzynarodowego PEN Clubu angażował się w obronę wolności pisarzy. Zmarł 10 lutego 2005 roku w Connecticut, mając 89 lat. Zostawił teatr, w którym za rodzinnym stołem można usłyszeć odgłosy całej epoki.

Dlaczego warto o nim pamiętać?
Miller potrafił pokazać chwilę, w której rozsądne na pozór ustępstwo zaczyna niszczyć człowieka. Jego bohaterowie chcą utrzymać rodzinę, zachować twarz albo uniknąć kłopotów, a z tych zwyczajnych pragnień wyrasta tragedia. Dlatego jego sztuki wciąż uwierają: łatwo rozpoznać cudze złudzenia, znacznie trudniej własne.
Ciekawostki
- Jedną z pierwszych sztuk napisał podczas studiów w sześć dni i zdobył za nią nagrodę Hopwooda.
- Zanim zdobył Broadway, pisał słuchowiska; w jednym z nich wystąpił Orson Welles.
- W 1983 roku sam wyreżyserował „Śmierć komiwojażera” w Pekinie.
Józef Michałek – Radio Awangarda