Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Barcelona, cień i literatura: jak Zafón oczarował miliony czytelników

Barcelona, cień i literatura: jak Zafón oczarował miliony czytelników

Barcelona, cień i literatura: jak Zafón oczarował miliony czytelników

Carlos Ruiz Zafón – człowiek, który zbudował cmentarz dla zapomnianych książek

W Barcelonie są ulice, które wyglądają tak, jakby ktoś wymyślił je specjalnie dla powieści: lekko wilgotne, trochę podejrzane, pachnące kurzem, deszczem i historią, która nie chce zejść ze sceny. I właśnie z takiej Barcelony wyrósł Carlos Ruiz Zafón, pisarz urodzony 25 września 1964 roku, który zrobił rzecz rzadką: przywrócił literaturze smak tajemnicy, ale bez miny człowieka, który właśnie zakłada aksamitną pelerynę i mówi szeptem do świecznika. Zmarł 19 czerwca 2020 roku w Los Angeles, mając 55 lat.

Chłopak od obrazów, który pisał jak reżyser

Zafón zaczynał od reklamy, później przeniósł się do Los Angeles, gdzie pracował także jako scenarzysta. I to widać w jego książkach: on nie tyle opisuje sceny, ile je ustawia, oświetla i wpuszcza do nich czytelnika bocznymi drzwiami. Jego proza ma rytm filmu noir, elegancję starej powieści przygodowej i melancholię człowieka, który wie, że każda dobra historia jest trochę nekrologiem dla czegoś, co już minęło.

Zanim świat poznał „Cień wiatru”, Zafón pisał również książki dla młodzieży. Debiutował powieścią „Książę mgły”, za którą otrzymał nagrodę Edebé w 1993 roku. Potem przyszły kolejne tytuły, między innymi „Pałac Północy”, „Światła września” i „Marina”. Ale prawdziwe otwarcie tajnego przejścia w literaturze nastąpiło dopiero w 2001 roku.

„Cień wiatru”, czyli książka jako pułapka na duszę

W „Cieniu wiatru” młody Daniel Sempere trafia do miejsca, które od razu brzmi jak literacki wynalazek doskonały: Cmentarza Zapomnianych Książek. Tam wybiera powieść tajemniczego Juliana Caraxa i, rzecz jasna, zamiast spokojnie dorastać, wpada w labirynt sekretów, miłości, przemocy, politycznych ran i obsesji. Bo u Zafóna książka nigdy nie jest tylko książką. Jest zapalnikiem. Jest lustrem. Jest drzwiami, przez które można wejść, ale nie wiadomo, czy da się wyjść bez strat.

Powieść ukazała się po hiszpańsku w 2001 roku, a angielskie tłumaczenie Lucii Graves pojawiło się w 2004 roku. Stała się pierwszą częścią cyklu „Cmentarz Zapomnianych Książek”, do którego należą także „Gra anioła”, „Więzień nieba” i „Labirynt duchów”.

I tu dochodzimy do fenomenu. Carlos Ruiz Zafón nie napisał książki dla wąskiej grupy literackich smakoszy, którzy poprawiają okulary nad filiżanką espresso i cierpią z powodu upadku składni. Napisał powieść, którą czytali ludzie na całym świecie, bo połączył rozmach Dickensa, mrok Poego, barcelońską topografię i bardzo prostą prawdę: każdy człowiek chce znaleźć historię, która powie mu coś o nim samym, zanim zrobi to lekarz, bank albo urząd skarbowy.

Barcelona jako bohaterka, nie dekoracja

Największy sekret Zafóna polegał na tym, że Barcelona w jego powieściach nie jest tłem. Ona oddycha, mruczy, prowadzi śledztwo, ukrywa winnych i tuli tych, którzy nie mają już gdzie pójść. Zwłaszcza Barcelona powojenna – poraniona, szara, pełna ciszy po przemocy – staje się miejscem, gdzie literatura przechowuje pamięć lepiej niż oficjalne archiwa.

To właśnie dlatego Zafón działał tak mocno: pisał popularnie, ale nie banalnie. Był przystępny, ale nie płaski. Potrafił prowadzić fabułę jak thriller, a jednocześnie przemycał opowieść o utracie, samotności, ojcostwie, zdradzie, przyjaźni i tej dziwnej, lekko podejrzanej sile, która sprawia, że książka może człowieka ocalić albo pięknie zgubić.

Ciekawostki

  • „Cień wiatru” początkowo nie był od razu krytycznym fajerwerkiem, ale rozszedł się dzięki sile rekomendacji czytelników – czyli staremu, uczciwemu „musisz to przeczytać”.
  • Zafón był często określany jako jeden z najczęściej czytanych hiszpańskich autorów po Cervantesie.
  • Jego twórczość została przetłumaczona na ponad 40 języków, a nowsze źródła hiszpańskie podają już ponad 50 języków i około 50 milionów sprzedanych egzemplarzy.
  • W 2026 roku obchodzono 25-lecie publikacji „Cienia wiatru”, a w Barcelonie przypominano skalę zjawiska, jakie uruchomiła ta powieść.
  • Cykl „Cmentarz Zapomnianych Książek” można czytać w różnych kolejnościach, choć najczęściej zaczyna się od „Cienia wiatru” – i słusznie, bo to najlepsze wejście do labiryntu

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Bo Carlos Ruiz Zafón przypomniał, że powieść może być jednocześnie popularna, inteligentna, mroczna i wzruszająca. Nie musiała wybierać między masowym czytelnikiem a literacką ambicją. Zafón pokazał, że dobra historia nadal potrafi działać jak zaklęcie: otwiera drzwi, których nie było, i zostawia człowieka z tym przyjemnym niepokojem, że papier bywa czasem bardziej żywy niż rzeczywistość.