Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Bruria Kaufman – fizyczka, która poprawiała równania Einsteina

Bruria Kaufman – fizyczka, która poprawiała równania Einsteina

Bruria Kaufman – fizyczka, która poprawiała równania Einsteina

Najpierw była matematyka, dopiero potem Einstein

Jest pewien kłopot z ludźmi, którzy pracowali obok geniuszy: historia bardzo chętnie zamienia ich w dopisek. Bruria Kaufman została „ostatnią współpracowniczką Einsteina”, co brzmi znakomicie, tylko że jednocześnie trochę ją pomniejsza. Zanim bowiem usiadła z Einsteinem nad jego równaniami, miała już własne osiągnięcia, przy których niejeden fizyk mógłby spokojnie zakończyć karierę z poczuciem dobrze wykonanej roboty.

Urodziła się w Nowym Jorku, a jako dziecko przeniosła się z rodziną do Palestyny. Matematyka i muzyka szły u niej długo obok siebie – była także znakomitą pianistką – lecz ostatecznie wygrały równania. Studiowała na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, później zrobiła doktorat na Columbia University, a pod koniec lat czterdziestych znalazła się w miejscu, które wówczas przypominało trochę laboratorium intelektualnych osobliwości: Institute for Advanced Study w Princeton. Spotkać tam można było Johna von Neumanna, Kurta Gödla, Roberta Oppenheimera i oczywiście Alberta Einsteina. Kaufman najpierw pracowała jako asystentka von Neumanna, a od 1951 roku oficjalnie jako asystentka Einsteina.

Model Isinga, czyli porządek rodzący się z chaosu

Jeszcze zanim zaczęła pracować z Einsteinem, zajęła się problemem, który dla laika może wyglądać jak matematyczna zabawa kropkami i strzałkami, ale dla fizyki statystycznej jest czymś znacznie poważniejszym. Model Isinga pozwala badać, w jaki sposób ogromna liczba prostych elementów może wspólnie przejść od nieporządku do uporządkowania – na przykład jak w materiale pojawia się magnetyzm.

Lars Onsager znalazł w 1944 roku słynną dokładną metodę rozwiązania dwuwymiarowego modelu Isinga. Kaufman kilka lat później pokazała, że można dojść do tego rezultatu elegancką drogą wykorzystującą analizę spinorową. W 1949 roku „Physical Review” opublikował jej samodzielną pracę Crystal Statistics. II. Partition Function Evaluated by Spinor Analysis, a zaraz po niej artykuł napisany wspólnie z Onsagerem o korelacjach w dwuwymiarowej sieci Isinga. To nie była pomoc techniczna przy cudzej teorii, lecz własna, poważna fizyka matematyczna.

I chyba właśnie tutaj zaczyna się najciekawsze. Kaufman miała rzadką umiejętność dostrzegania prostszej struktury tam, gdzie inni widzieli ścianę rachunków. Fizyka teoretyczna zna takich ludzi: niekoniecznie wymyślają nowy wszechświat, ale potrafią znaleźć język, dzięki któremu nagle da się go opisać.

A potem Einstein szukał teorii wszystkiego

Einstein w ostatnich latach życia nie zajmował się już tym, z czym kojarzymy go ze szkolnych podręczników. Ogólna teoria względności była gotowa od dziesięcioleci. Teraz próbował zrobić coś znacznie bardziej ryzykownego: stworzyć jednolitą teorię pola, która połączyłaby grawitację z elektromagnetyzmem, a być może otworzyła również drogę do głębszego zrozumienia fizyki kwantowej.

I właśnie przy tych rachunkach potrzebował Kaufman.

Pracowali razem do jego śmierci w 1955 roku, a ich nazwiska widnieją wspólnie pod ważnymi artykułami dotyczącymi asymetrycznej teorii pola. Ostatni z nich, A New Form of the General Relativistic Field Equations, ukazał się już po śmierci Einsteina i jest uznawany za jego ostatnią opublikowaną pracę naukową. Kaufman była więc nie tylko asystentką, lecz ostatnią osobą, z którą Einstein próbował matematycznie uporządkować swoje wielkie, niedokończone marzenie o unifikacji fizyki.

Zachowała się nawet urocza anegdota z początku ich współpracy. Według opisu opublikowanego przez „Princeton Alumni Weekly” Kaufman miała zauważyć w równaniach, nad którymi Einstein długo pracował, brakujący czynnik dwa. Nie bardzo wiedziała, jak powiedzieć największemu fizykowi XX wieku, że coś przeoczył. Jak się okazało – powiedzieć należało po prostu.

Profesor, pianistka i kobieta, która nie budowała sobie pomnika

Po śmierci Einsteina Kaufman nie została strażniczką jego legendy. Kontynuowała własną drogę. Zajmowała się fizyką matematyczną, pracowała nad efektem Mössbauera z Harrym Lipkinem, badała symetrie i zastosowania teorii grup, była związana z Instytutem Weizmanna, a następnie z Uniwersytetem w Hajfie. Przez pewien czas pracowała nawet przy matematycznym podejściu do językoznawstwa – dziedzinie bliskiej jej pierwszemu mężowi, wybitnemu lingwiście Zelligowi Harrisowi.

A potem wydarzyło się coś, co znakomicie pasuje do tej biografii. W kibucu Mishmar HaEmek ludzie znali ją jako kobietę, która grała na fortepianie, pracowała przy zwyczajnych zajęciach i czasem pomagała dzieciom w matematyce. Nie wszyscy zdawali sobie sprawę, że ta sama osoba publikowała z Onsagerem i Einsteinem oraz pracowała w jednym z najważniejszych ośrodków naukowych świata. Jest w tym coś ujmującego, ale też trochę niewygodnego dla naszej kultury, która osiągnięcie najchętniej mierzy rozpoznawalnością nazwiska.

Bruria Kaufman zmarła 7 stycznia 2010 roku w Hajfie, mając 91 lat. Pozostała znacznie mniej znana niż ludzie, obok których pracowała. Być może niesprawiedliwie, choć jej historia mówi też coś ciekawszego: nauka nie powstaje wyłącznie dzięki kilku nazwiskom zapisanym wielkimi literami. Powstaje również dzięki ludziom, którzy potrafią dostrzec brakujące „dwa” w równaniu geniusza.

Dlaczego warto o niej pamiętać?

Bo Bruria Kaufman znakomicie pokazuje różnicę między sławą a znaczeniem. Einstein jest ikoną, von Neumann legendą informatyki i matematyki, Onsager noblistą. Kaufman znalazła się obok całej trójki nie jako przypadkowy świadek epoki, lecz jako fizyczka, która miała wystarczające kompetencje, żeby z nimi pracować.

Jej biografia przypomina przy okazji coś jeszcze bardziej interesującego: wielkie odkrycia rzadko są dziełem samotnych proroków zamkniętych w gabinetach. Za obrazem „geniusza” stoi zwykle sieć dyskusji, poprawek, sporów i cudzych pomysłów. Historia nauki lubi pomniki. Sama nauka znacznie bardziej przypomina rozmowę przy tablicy.

Ciekawostki

  • Pracowała kolejno z Johnem von Neumannem i Albertem Einsteinem w Institute for Advanced Study – z von Neumannem w latach 1947-1948, a z Einsteinem od początku lat pięćdziesiątych do jego śmierci.
  • Jej artykuł z 1949 roku o dwuwymiarowym modelu Isinga został opublikowany samodzielnie, a nie jako praca pomocnicza Onsagera.
  • Jeszcze w tym samym numerze „Physical Review” ukazała się jej wspólna praca z Larsem Onsagerem, laureatem Nagrody Nobla z chemii z 1968 roku.
  • Po śmierci Einsteina Kaufman wspólnie z Kurtem Gödlem pomagała porządkować pozostawione przez niego materiały naukowe; później przedstawiała stan jego prac nad jednolitą teorią pola podczas konferencji poświęconej teorii względności.
  • Była członkinią American Mathematical Society i American Physical Society.
  • Muzyka pozostała ważną częścią jej życia – była pianistką, a nawet wiele lat później udzielała wywiadów dotyczących muzyki i środowiska kompozytorskiego.