Oriana Fallaci – kobieta, która nie klękała przed władzą
29 czerwca 1929 roku we Florencji urodziła się Oriana Fallaci – dziennikarka, pisarka, korespondentka wojenna i jedna z tych osób, przy których słowo „bezkompromisowa” nie jest ozdobnikiem, tylko ostrzeżeniem dla rozmówcy. Pochodziła z rodziny mocno zanurzonej w oporze wobec faszyzmu; jej ojciec, Edoardo Fallaci, był związany z ruchem antyfaszystowskim, a ona sama jako nastolatka wykonywała zadania dla podziemia pod pseudonimem „Emilia”. Brzmi jak początek legendy, ale u Fallaci legenda była zawsze czymś podejrzanym – ona wolała fakty, nerw, pot i odpowiedź wyciśniętą z człowieka wtedy, gdy ten przestaje udawać pomnik.
Dziewczyna z Florencji, która wcześnie zobaczyła strach
Fallaci miała czternaście lat, gdy wojna uczyła ją, że historia nie przychodzi w podręcznikowym mundurze, lecz w huku bomb, w głodzie, w lęku i w decyzjach, których dorosły człowiek często wolałby uniknąć. I tu zaczyna się najciekawsze: ona z tego strachu nie zrobiła dekoracji, tylko metodę pracy. Jej późniejsze dziennikarstwo było rozmową z przemocą, władzą i tchórzostwem, ale prowadzoną tak, jakby naprzeciwko siedział nie prezydent, ajatollah czy sekretarz stanu, lecz człowiek, który ma wreszcie powiedzieć coś uczciwego.
Zaczęła pisać bardzo wcześnie, jako nastolatka, a potem weszła w świat reportażu z impetem osoby, która nie przyszła prosić o miejsce przy stole. Relacjonowała konflikty w Wietnamie, na Bliskim Wschodzie, w Meksyku, w Ameryce Łacińskiej i nad Zatoką Perską. Była tam, gdzie politycy produkowali przemówienia, a zwykli ludzie płacili za nie ciałem.

Wywiad jako pojedynek, nie pogawędka
Największą sławę przyniosły jej rozmowy z ludźmi władzy. Henry Kissinger, ajatollah Chomeini, szach Iranu, Jasir Arafat, Golda Meir, Indira Gandhi, Willy Brandt, Hajle Syllasje – ta lista wygląda jak spis lokatorów XX wieku, którzy mieli ogromny wpływ na cudze życie. Fallaci nie robiła z nimi „miłych rozmów”. Ona wchodziła z pytaniem jak z ostrzem i sprawdzała, czy za publicznym językiem kryje się jeszcze człowiek, czy już tylko mechanizm władzy. Polski czytelnik zna ten wymiar jej pracy przede wszystkim z książki „Wywiad z historią”, zbioru rozmów prowadzonych dla „L’Europeo”.
Kissinger miał później uznać rozmowę z nią za jedną ze swoich najgorszych decyzji medialnych, co w gruncie rzeczy brzmi jak najwyższy order dla dziennikarki. A słynne spotkanie z Chomeinim, podczas którego musiała wystąpić w czadorze, przeszło do historii nie dlatego, że było efektowne, lecz dlatego, że pokazało jej instynkt: Fallaci potrafiła w jednym geście odsłonić całą teatralność systemu, który domagał się posłuszeństwa także od rozmówczyni.

Pisarstwo, które nie chciało być grzeczne
Ale Fallaci to nie tylko wywiady. Pisała książki, które miały w sobie napięcie reportażu i literatury: „List do nienarodzonego dziecka”, „Człowiek”, „Inszallah”, a później teksty coraz bardziej polemiczne, gniewne, gorące, nieraz trudne do spokojnej lektury. Po zamachach z 11 września 2001 roku opublikowała „Wściekłość i dumę” oraz „Siłę rozumu”, książki, które przyniosły jej jednocześnie ogromne poparcie i ostre oskarżenia o islamofobię. I tu trzeba powiedzieć uczciwie: późna Fallaci nie jest postacią wygodną. Nie da się jej zamknąć ani w ramce bohaterki wolności, ani w ramce publicystki przesady. Była jednym i drugim – czasem w tym samym akapicie.



Dlaczego warto o niej pamiętać?
Bo Oriana Fallaci przypomina, że dziennikarstwo bez odwagi staje się stenografią władzy. Można się z nią spierać, można ją krytykować, można przy późnych tekstach robić długą pauzę i mówić: „chwileczkę, tu zaczyna się niebezpieczny skrót”. Ale nie można jej odmówić jednego – traktowała słowo serio. Pytanie było u niej narzędziem moralnym, nie ozdobą konwersacji. A to dziś, w epoce wypolerowanych komunikatów, konferencji bez treści i odpowiedzi pisanych przez sztaby, brzmi niemal jak działalność wywrotowa.

Fallaci zmarła 15 września 2006 roku we Florencji po wieloletniej chorobie nowotworowej. Zostawiła po sobie książki, rozmowy i styl, którego nie da się łatwo podrobić: ostry, nerwowy, osobisty, literacki i bezczelnie niepokorny. I może właśnie dlatego warto do niej wracać – nie po to, by ją bezkrytycznie podziwiać, ale żeby przypomnieć sobie, że dobra rozmowa zaczyna się tam, gdzie kończy się grzeczne udawanie.



Ciekawostki
• Jako nastolatka działała w antyfaszystowskim podziemiu we Florencji pod pseudonimem „Emilia”.
• Jej rozmówcami byli m.in. Henry Kissinger, ajatollah Chomeini, Jasir Arafat, Golda Meir, Indira Gandhi i szach Iranu.
• Kissinger po latach bardzo źle wspominał wywiad z Fallaci, co tylko umocniło jej legendę mistrzyni niewygodnych pytań.
• W 1968 roku została ranna podczas relacjonowania wydarzeń w Meksyku.
• Jej książki po 11 września 2001 roku wywołały gwałtowne spory – dla jednych była obrończynią Zachodu, dla innych autorką tekstów przekraczających granicę ostrej krytyki.