Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Ficowski – braciszek Papuszy, strażnik Schulza, niepokój PRL-u

Ficowski – braciszek Papuszy, strażnik Schulza, niepokój PRL-u

Ficowski – braciszek Papuszy, strażnik Schulza, niepokój PRL-u

Człowiek z latarką, nie z pomnikiem

Jerzy Ficowski nie nadawał się specjalnie na wygodny pomnik. Pomniki lubią stać w jednym miejscu, najlepiej z gołębiem na ramieniu i miną człowieka, który wie, że historia już go rozliczyła pozytywnie. Ficowski robił coś znacznie bardziej kłopotliwego: chodził po obrzeżach kultury z latarką i sprawdzał, kto został wypchnięty poza światło. Był poetą, pisarzem, publicystą i tłumaczem; wędrował z romskimi taborami, a Papusza nazywała go „braciszkiem” — co brzmi ciepło, ale kryje w sobie cały dramat relacji między zachwytem, pomocą i nieuchronną przemocą opisu.

Papusza, czyli ocalenie z haczykiem

Najbardziej znana część jego biografii zaczyna się jak piękna legenda: młody literat spotyka Bronisławę Wajs, Papuszę, rozpoznaje w niej poetkę, namawia do zapisywania pieśni, tłumaczy je i wprowadza do polskiej literatury. No i oczywiście — jak to zwykle bywa, gdy większość „odkrywa” głos mniejszości — pod stołem leży kłopot wielkości kredensu. Dzięki Ficowskiemu Papusza stała się widzialna, ale ta widzialność miała cenę: jej twórczość, język i biografia zaczęły funkcjonować w świecie cudzych oczekiwań, przekładów i interpretacji. RomArchive przypomina, że literackie tłumaczenia Ficowskiego stały się podstawą publicznego odbioru poezji Papuszy — a to już nie jest tylko zasługa, to także odpowiedzialność.

Ficowski i Papusza

Schulz, czyli śledztwo w sprawie zaginionego świata

Ficowski miał też drugi wielki talent: umiał zachowywać się jak detektyw w bibliotece po pożarze. W przypadku Brunona Schulza nie wystarczyło czytać — trzeba było szukać listów, świadków, tropów, szczątków pamięci, okruchów Drohobycza. Z tego wieloletniego śledztwa powstały m.in. „Regiony wielkiej herezji” oraz „Okolice sklepów cynamonowych”, dziś uznawane za jedne z najważniejszych źródeł wiedzy o Schulzu. Ficowski nie tyle pisał o Schulzu, ile próbował złożyć z popiołu archiwum człowieka, którego XX wiek potraktował wyjątkowo nieuprzejmie — co jest eleganckim eufemizmem na barbarzyństwo historii.

Poezja bez miękkiego fotela

Jest u Ficowskiego jeszcze coś, co nie daje się zamknąć ani w „cyganologii”, ani w „schulzologii”, ani w szkolnym pudełku z etykietą „poeta”. To pamięć Zagłady. Tom „Odczytanie popiołów” powstawał przez ponad dwadzieścia lat; pierwsze próby świadectwa Ficowski podejmował już podczas wojny, reagując na mord i płonące getto warszawskie. A potem przyszła PRL-owska cenzura, która najwyraźniej nie przepadała za ludźmi z kręgosłupem. Po podpisaniu Memoriału 59 i zaangażowaniu w KOR Ficowski został objęty zapisem cenzuralnym, a później zakazem druku, który trwał do 1980 roku. Jak widać, władza również czytała literaturę — tylko z odwrotnym skutkiem wychowawczym.

Jerzy Ficowski jako żołnierz

Pięć faktów, które dopowiadają Ficowskiego

  • W czasie okupacji Ficowski działał w Armii Krajowej, używał pseudonimu „Wrak”, był więziony na Pawiaku, a potem walczył w powstaniu warszawskim na Mokotowie.
  • Jego książkowym debiutem poetyckim był tom „Ołowiani żołnierze” z 1948 roku.
  • Ficowski napisał tekst popularnej piosenki „Jadą wozy kolorowe” — drobiazg? Niekoniecznie. Czasem kultura masowa przemyca pamięć skuteczniej niż uczony przypis.
  • W 2015 roku do Narodowego Archiwum Cyfrowego trafiła spuścizna Ficowskiego obejmująca około 2,5 tysiąca jednostek archiwalnych, w tym fotografie Papuszy, materiały schulzowskie, judaika i nagrania radiowe.
  • W 1948 roku został zatrzymany przez UBP i namawiany do współpracy — czyli państwo, jak to państwo, postanowiło sprawdzić, czy poeta nie nadawałby się przypadkiem na donosiciela. Na szczęście literatura ma czasem lepszy charakter niż administracja.
https://youtu.be/efOgzz8-Sn4?list=RDefOgzz8-Sn4

Po stronie tych, którzy mówią szeptem

Ficowski jest ważny nie dlatego, że miał jedną wielką rolę. Przeciwnie — on miał ich za dużo, a każda była niewygodna. Był poetą, który słuchał cudzych języków; badaczem, który nie chciał pozwolić Schulzowi zniknąć po raz drugi; świadkiem Zagłady, który rozumiał, że popiół też bywa alfabetem; człowiekiem opozycji, którego cenzura próbowała unieważnić gumką urzędnika. I może właśnie dlatego warto go czytać dzisiaj: nie jako specjalistę od „tematów mniejszościowych”, lecz jako jednego z tych rzadkich autorów, którzy wiedzieli, że centrum kultury często stoi tam, gdzie większość nawet nie raczy spojrzeć.