Francisco Goya – malarz, który najpierw podlizywał się królowi, a potem namalował mu koszmar na ścianie (ur. 30 marca 1746 w Fuendetodos, zm. 16 kwietnia 1828 w Bordeaux)

Gdyby historia sztuki była serialem, to Francisco Goya byłby tym bohaterem, który zaczyna jako sympatyczny chłopak od portretów, a kończy jako szalony geniusz z mroczną wizją i totalnym brakiem filtra. Hiszpański malarz, rytownik i grafik, który dosłownie zszedł do piwnicy i tam namalował największe lęki ludzkości. Ale spokojnie, zaczniemy od początku – bo jak każda dobra opowieść, i ta miała kiedyś uśmiechnięty początek.

Urodził się w 1746 roku, kiedy świat wciąż wydawał się miejscem, gdzie malarz mógł zostać nadwornym artystą, malować portrety arystokracji i dostawać zapłatę w złocie (albo przynajmniej w obiedzie). I rzeczywiście – Goya zrobił karierę, został malarzem króla, a jego portrety były tak realistyczne, że ludzie z dworu pewnie zaczęli się domyślać, że nie wszyscy wyglądają jak z folderu z Photoshopa.

Od królewskiego nadwornego do nadwrażliwego buntownika

Na początku Goya był grzeczny: malował damy, panów, dworskie scenki, takie tam. Ale coś się zmieniło. Po ciężkiej chorobie w 1793 roku ogłuchł – i jakby ta cisza wyostrzyła mu nie tylko słuch wewnętrzny, ale też spojrzenie na świat. Bo od tego momentu jego sztuka zaczęła mówić głośniej niż kiedykolwiek wcześniej.

Przestał upiększać rzeczywistość. Zaczął malować okrucieństwo, śmierć, wojnę, obłęd i religijną hipokryzję. Nagle w miejsce portretów pojawiły się “Okropności wojny”, cykl grafik, który wygląda jakby został zrobiony po trzech nieprzespanych nocach i jednej apokalipsie.

A to dopiero początek.

Czarna seria, czyli kiedy farba staje się krwią

Na starość Goya przeniósł się do Domu Głuchego (tak, naprawdę tak się nazywał), gdzie postanowił udekorować ściany… no, powiedzmy, że nie kwiatkami i ptaszkami. Na ścianach własnego domu namalował 14 dzieł znanych jako “Czarne obrazy”.

Wyobraź sobie, że wchodzisz do kuchni i patrzy na ciebie obraz „Saturn pożerający swojego syna” – czyli starożytny bóg z wytrzeszczem, który zjada własne dziecko jak nocną przekąskę. Goya nie miał litości – dla widza, dla siebie, dla świata. Ale właśnie w tym szaleństwie tkwiło jego mistrzostwo.

Goya nie tylko malował, ale też mówił do ludzi przez sztukę

Jego ryciny były jak dzisiejsze memy – tylko zamiast śmieszyć, miażdżyły serce i sumienie. W cyklu „Kaprysy” pokazał ludzką głupotę, przesądy i podwójną moralność z taką precyzją, że do dziś możemy odnaleźć siebie na którymś z obrazków (niestety).

A jeden z najsłynniejszych to “Gdy rozum śpi, budzą się demony” – przedstawia śpiącego człowieka, którego nawiedzają demony. I to właśnie jest Goya: malarz, który wiedział, że kiedy przestajemy myśleć, przychodzą potwory. Aktualne? Oj, jeszcze jak.

Ciekawostki o Goyi, które są bardziej zaskakujące niż jego autoportret w szlafmycy

• Był jednym z pierwszych artystów, którzy przedstawiali wojnę nie jako heroiczną epopeję, tylko jako bezsensowną rzeź.
• Uwielbiał eksperymentować z techniką – ryciny, freski, olej – wszystko, co wpadło mu w ręce, zamieniał w komentarz społeczny.
• Mimo że był nadwornym malarzem, potrafił bezlitośnie sportretować hipokryzję dworu.
• Został pochowany bez… głowy. Tak, jego czaszka zniknęła i do dziś nikt nie wie, gdzie jest. (Czy tylko mnie to niepokoi?)
• Jego wpływ na sztukę sięga daleko poza malarstwo – inspirował m.in. Picassa, Bacona, a nawet twórców horrorów.

Goya – geniusz na granicy światła i cienia

Francisco Goya to malarz, który zaczął jako grzeczny portrecista, a skończył jako wizjoner ciemności, który odważył się pokazać światu jego własne oblicze – bez makijażu, bez upiększeń, za to z całym bólem, strachem i szaleństwem.

Był artystą, który nie chciał nikogo pocieszać. Chciał, żebyś poczuł, co czuje świat, gdy zaczynają królować potwory. I udało mu się to jak nikomu wcześniej.