Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Pigmalion i cała reszta – jak Shaw rozebrał klasowe iluzje

Pigmalion i cała reszta – jak Shaw rozebrał klasowe iluzje

Pigmalion i cała reszta – jak Shaw rozebrał klasowe iluzje

George Bernard Shaw – człowiek, który kłócił się z epoką i wygrywał

Mamy Dublin 1856 roku. Rodzi się tam chłopak w niezbyt zamożnej rodzinie, z ojcem o słabości do alkoholu i matką, która ucieka w muzykę. Ten chłopak nie skończy uniwersytetu, nie będzie miał akademickich tytułów, a jednak zostanie jednym z najostrzejszych umysłów swoich czasów. George Bernard Shaw – dramatopisarz, eseista, krytyk, zawodowy ironista – człowiek, który traktował świat jak debatę, a debatę jak sport wyczynowy.

Nie wierzył w autorytety tylko dlatego, że są autorytetami. Wierzył w argumenty. A to zupełnie inna liga.

Z Dublina do Londynu, czyli jak zostać intelektualnym sabotażystą

W wieku dwudziestu lat przenosi się do Londynu. Przez pierwsze lata żyje biednie, pisze powieści, których nikt nie chce wydawać. Odrzucony pięć razy? To pisze szóstą. Recenzje chłodne? Tym lepiej – przynajmniej ktoś czyta. Zanim stanie się dramatopisarzem, pracuje jako krytyk muzyczny i teatralny, ostrząc język jak chirurg skalpel.

Związuje się z Fabian Society – środowiskiem brytyjskich socjalistów-reformatorów. Nie był rewolucjonistą z barykad, raczej strategiem od powolnych zmian. Wierzył, że społeczeństwo można poprawić rozumem, a nie młotem. Idealista? Tak. Naiwny? Niekoniecznie. Raczej konsekwentny.

Prawdziwy przełom przychodzi z teatrem. Pigmalion staje się jego największym sukcesem – historia profesora fonetyki, który z kwiaciarki robi „damę”. To nie jest komedia o wymowie. To jest operacja na klasowych mitach. Zresztą z tej sztuki powstanie później musical „My Fair Lady”, choć Shaw – jak to on – miał wobec hollywoodzkiego lukru sporo zastrzeżeń.

Nobel, Oscar i niechęć do pomników

W 1925 roku dostaje Literacką Nagrodę Nobla. Przyjmuje ją, ale pieniądze oddaje na cele kulturalne. Twierdzi, że nagroda jest „podziękowaniem za to, że przestał pisać”. Autoironia? Oczywiście. Ale też jasny sygnał: nie interesuje go kult jednostki.

Co ciekawe, jest jedną z niewielu osób w historii, które mają i Nobla, i Oscara – za scenariusz do filmowej adaptacji „Pygmaliona”. To zestaw, który brzmi jak anegdota z klubu intelektualnych ekscentryków, a jednak jest faktem.

Do końca życia pozostaje prowokatorem. Krytykuje kapitalizm, religię instytucjonalną, hipokryzję moralną, a przy tym sam jest postacią niejednoznaczną – jego sympatia do niektórych „silnych przywódców” XX wieku bywa dziś oceniana bardzo surowo. Shaw to nie święty. To intelektualista, który czasem przeceniał własną zdolność rozpoznawania politycznej rzeczywistości. Warto o tym pamiętać, żeby nie zamieniać go w marmurową figurę.

Ciekawostki

• Był zagorzałym wegetarianinem i abstynentem – twierdził, że ciało to narzędzie, którego nie należy sabotować.
• Pisał przedmowy do własnych sztuk dłuższe niż same dramaty – bo traktował teatr jak pretekst do filozofii.
• Żył 94 lata (zmarł w 1950 roku) – jak na człowieka, który całe życie atakował konwenanse, to wynik imponująco stabilny.
• Wierzył, że język kształtuje klasę społeczną – zanim socjologia zaczęła to badać na serio.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Bo Shaw uczy czegoś, co dziś bywa deficytowe: odwagi myślenia bez klękania przed modą. Pokazuje, że można być błyskotliwym i bezlitosnym w krytyce, a jednocześnie głęboko zaangażowanym w sprawy społeczne. I że ironia nie musi być ucieczką – może być narzędziem precyzji.

Shaw to przypomnienie, że inteligencja bez charakteru jest tylko popisem, a charakter bez inteligencji – tylko hałasem. On próbował mieć jedno i drugie.