Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Hannah Arendt i odwaga, której nie zastąpi żaden dyplom

Hannah Arendt i odwaga, której nie zastąpi żaden dyplom

Hannah Arendt i odwaga, której nie zastąpi żaden dyplom

Hannah Arendt – dlaczego posłuszeństwo nie zwalnia z myślenia

Kiedy ktoś mówi „ja tylko wykonuję polecenia”, rozmowa zwykle zmierza ku końcowi. U Hannah Arendt właśnie wtedy się zaczynała. Urodzona 14 października 1906 roku w Linden, dziś części Hanoweru, próbowała zrozumieć, jak człowiek potrafi uczestniczyć w zbrodni, a jednocześnie uważać się za porządnego pracownika. Pytanie niewygodne, ponieważ skłania do przyglądania się sobie dłużej, niż zwykle mamy ochotę.

Najpierw życie odebrało jej spokojną bibliotekę

Studiowała filozofię, lecz historia szybko wyprowadziła ją z uniwersyteckich sal. W 1933 roku, po krótkim zatrzymaniu przez Gestapo, uciekła z Niemiec do Francji, gdzie pomagała młodym Żydom wyjechać do Palestyny. W 1940 roku francuskie władze internowały ją w obozie Gurs. Zdołała się stamtąd wydostać, a rok później dotarła do Stanów Zjednoczonych. Bezpaństwowość znała z własnego życia, więc prawa człowieka nie były dla niej jedynie eleganckim tematem konferencji.

Stąd jej pytanie o „prawo do posiadania praw”: co zostaje z uroczystych deklaracji, kiedy człowiek traci wspólnotę polityczną, która mogłaby go chronić? Można przecież zachować godność, wykształcenie i charakter, a jednak stanąć przed urzędem jako ktoś, za kim żadne państwo się nie ujmie. Arendt pokazywała, jak ogromna przepaść może oddzielać zapisane prawo od rzeczywistej ochrony.

System zaczyna się także od osamotnienia

W wydanych w 1951 roku „Korzeniach totalitaryzmu” analizowała nazizm i stalinizm, szukając mechanizmów pozwalających podporządkować ludzi tak głęboko, aby odebrać im zdolność samodzielnego działania. Interesowały ją propaganda, ideologia i terror, ale również osamotnienie. Człowiek pozbawiony więzi i poczucia przynależności łatwiej może ulec ruchowi, który obiecuje mu miejsce w świecie oraz gotowe odpowiedzi.

W jej analizie groźny był także rozpad wspólnej rzeczywistości, gdy zaciera się różnica między faktem a zmyśleniem. Jeśli każdą wiadomość można dowolnie odrzucić, a każdą fikcję przyjąć, przestajemy mieć grunt, na którym da się prowadzić spór. Trudno przecież sprawdzać argumenty, kiedy samo istnienie faktów zależy od tego, komu akurat kibicujemy.

Banalność zła, czyli kłopot z wygodnym usprawiedliwieniem

W 1961 roku pojechała do Jerozolimy jako reporterka „The New Yorker”, aby obserwować proces Adolfa Eichmanna, jednego z organizatorów deportacji Żydów na śmierć. W książce „Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła”, opublikowanej w 1963 roku, opisała jego język pełen klisz, urzędowych formuł i zasłaniania się obowiązkiem. Zobaczyła człowieka, który potrafił sprawnie wykonywać zadania, a według jej oceny nie umiał naprawdę rozważyć ich sensu z perspektywy innych.

„Banalność zła” nie oznaczała błahości zbrodni ani niewinności sprawcy. Dotyczyła przerażającej powierzchowności jego myślenia. Arendt uznawała Eichmanna za odpowiedzialnego i popierała wyrok śmierci. Zarazem jej portret pozostaje przedmiotem sporu: badacze, między innymi Bettina Stangneth, na podstawie materiałów archiwalnych mocniej podkreślili jego ideologiczne zaangażowanie i świadome kreowanie obrony. Czytając Arendt, warto więc zachować to, czego sama wymagała: własny osąd, również wobec jej ustaleń.

Dlaczego warto o niej pamiętać?

Ponieważ przypomina, że samodzielnego myślenia nie zastąpi ani dyplom, ani sumienność w wykonywaniu obowiązków. Można świetnie znać procedurę, a nie zapytać, co robi ona drugiemu człowiekowi. Współcześnie jej pytania można odnieść również do decyzji wspieranych przez algorytmy: skoro program coś zalecił, kto odpowiada za zastosowanie zalecenia? To już nasze pytanie, ale dobrze wyrasta z jej troski o odpowiedzialność.

Arendt pozostawiała też miejsce dla nadziei. W „Kondycji ludzkiej” wiązała wolność ze zdolnością rozpoczynania czegoś nowego. Człowiek może przerwać zastany bieg spraw, zabrać głos i podjąć działanie wraz z innymi. A zatem nawet po najciemniejszych lekcjach historii pozostaje możliwość początku, pod warunkiem że nie oddamy własnego osądu komuś, kto obiecuje myśleć za nas.

Ciekawostki

  • Studiowała u Martina Heideggera, natomiast doktorat o pojęciu miłości u św. Augustyna przygotowała pod kierunkiem Karla Jaspersa.
  • W latach 1937-1951 była bezpaństwowczynią; amerykańskie obywatelstwo otrzymała po niemal czternastu latach.
  • Wolała określenie „teoretyczka polityki” niż „filozofka”.
  • W filmie „Hannah Arendt” Margarethe von Trotty z 2012 roku zagrała ją Barbara Sukowa.
  • Zmarła 4 grudnia 1975 roku w Nowym Jorku.