Filozof bez fanfar, ale z ciężkim kalibrem
Niektórzy filozofowie robią karierę dzięki efektownym hasłom, a Nicolai Hartmann wybrał drogę znacznie mniej medialną: postanowił myśleć poważnie o rzeczywistości. Urodził się w 1882 roku w Rydze, zmarł w 1950 w Getyndze, studiował w kręgu neokantyzmu marburskiego, lecz dość szybko uznał, że sama analiza poznania nie wystarczy, bo świat nie wyparowuje tylko dlatego, że człowiek akurat o nim rozprawia. I to jest u Hartmanna uderzające: brak filozoficznej kokieterii. On nie chciał czarować językiem, tylko ustalić, co właściwie istnieje, jak istnieje i dlaczego rzeczywistość nie daje się zredukować do naszych pojęć, emocji czy mód intelektualnych. W pierwszej połowie XX wieku należał do najważniejszych filozofów niemieckich, choć dziś mówi się o nim rzadziej niż o Heideggerze. Niesłusznie, bo bywa od niego po prostu bardziej trzeźwy.
Ontologia zamiast narcystycznej świadomości
Hartmann wykonał gest, który dla części filozofii był niemal nietaktowny: odwrócił porządek pytań. Zamiast zaczynać od tego, jak podmiot poznaje świat, pytał najpierw, czym jest sam byt. W jego ujęciu epistemologia nie stoi ponad ontologią, lecz się na niej opiera; najpierw coś jest, dopiero potem możemy to poznawać, mylić się co do tego albo pisać o tym uczone artykuły, z których połowa udaje, że problem został rozwiązany. To właśnie dlatego Hartmann stał się jednym z głównych współtwórców XX-wiecznego powrotu ontologii. Zerwał z marburskim neokantyzmem i poszedł w stronę realizmu ontologicznego, czyli stanowiska mało efektownego marketingowo, ale intelektualnie bardzo zdrowego: rzeczywistość nie jest produktem naszej głowy, choć nasza głowa z zapałem próbuje czasem ogłosić się jej właścicielką.

Świat ma więcej kondygnacji, niż lubimy przyznać
Najciekawsze u Hartmanna jest chyba to, że nie widział rzeczywistości jako jednej gładkiej masy. Rozróżniał cztery główne poziomy realności: nieożywiony, biologiczny, psychiczny i duchowy. Brzmi niewinnie, ale konsekwencja jest poważna: życie, psychika, kultura, prawo, język czy sztuka nie są dla niego dekoracją świata materialnego, tylko realnymi warstwami bytu, mającymi własne prawa. To niezwykle świeże nawet dziś, gdy część ludzi chce wszystko sprowadzić do chemii, a druga część do narracji. Hartmann mówiłby zapewne, że obie strony mają po trochu rację i po trochu przesadzają. Materia jest realna, ale duchowe formy życia także są realne; tyle że wyższe poziomy nadbudowują się nad niższymi, nie kasując ich. Dlatego jego filozofia nie jest ani naiwnym materializmem, ani mglistym spirytualizmem. Jest próbą opisu świata, który ma strukturę, a nie humor. Po polsku da się wejść w ten świat przez „Zarys metafizyki poznania”, „Nowe drogi ontologii” oraz „Estetykę” — i dobrze, bo Hartmann bez przekładu dla większości czytelników pozostaje tylko szacownym nazwiskiem z półki „kiedyś się tym zajmę”.



Pięć ciekawostek, które czynią Hartmanna jeszcze ciekawszym
- Jego pierwsza ważna książka nosiła tytuł „Platos Logik des Seins” i ukazała się już w 1909 roku, co pokazuje, że zaczynał od bardzo klasycznych, platońskich pytań o byt.
- Po I wojnie światowej wykładał kolejno w Marburgu, Kolonii, Berlinie i Getyndze — czyli przeszedł przez kilka najważniejszych ośrodków niemieckiej filozofii tamtej epoki.
- W estetyce interesowała go nie tylko „piękność”, ale sama budowa dzieła sztuki; uważał, że utwór ma co najmniej dwie warstwy: dostrzegalny „przód” i wyższe, wyobrażeniowe „tło”.
- Jego myśl wraca dziś do obiegu akademickiego; hasło o Hartmannie w Stanford Encyclopedia of Philosophy było aktualizowane także w 2026 roku, więc to nie jest eksponat muzealny, tylko filozof, którego nadal się czyta i porządkuje.
- W polskim obiegu pojawiają się nie tylko książki, ale i przekłady jego krótszych tekstów, na przykład „Kantowska metafizyka moralności a etyka współczesna” opublikowana po polsku w czasopiśmie naukowym.
Hartmann brzmi dziś zaskakująco nowocześnie
Jest w Hartmannie coś niemal bezczelnie aktualnego. W epoce, która albo ubóstwia subiektywne przeżycie, albo tonie w technokratycznym redukcjonizmie, on przypomina, że świat nie składa się z jednej substancji i jednego języka opisu. Że wartości nie są wyłącznie prywatnym kaprysem, że kultura nie jest tylko pianą na biologii, a sztuka nie jest ozdobnikiem do obiadu, lecz formą realnego ujawniania warstw świata. I może właśnie dlatego Hartmann nie zrobił wielkiej kariery popfilozoficznej: jest za mało teatralny, za mało narcystyczny, za mało skory do ogłaszania końca wszystkiego. Ale dla czytelnika, który nie chce już filozofii jako modnego dymu, tylko jako narzędzia porządkowania rzeczywistości, Hartmann okazuje się kimś bardzo cennym — myślicielem, który nie obiecuje zbawienia, za to przywraca proporcje. A to w naszych czasach niemal luksus.