Gdy filozof patrzy na człowieka bez makijażu

Thomas Hobbes urodził się 5 kwietnia 1588 roku w Malmesbury i dożył imponujących 91 lat, co samo w sobie wygląda jak mały triumf rozumu nad XVII-wiecznym chaosem. Zapisał się w historii przede wszystkim jako autor Lewiatana z 1651 roku, dzieła, które do dziś stoi w centrum sporów o państwo, władzę i cenę bezpieczeństwa. Nie był jednak tylko filozofem polityki: zajmował się też historią, nauką, językiem, spierał się z uczonymi o matematykę i fizykę, a jego ambicje intelektualne miały rozmach człowieka, który najwyraźniej uznał, że jedna epoka to za mało.

Wojna domowa jako najlepszy korepetytor realizmu

Nieprzypadkowo Hobbes myślał o polityce tak, jak myśli się o dachu podczas burzy. Żył w cieniu angielskich konfliktów politycznych i wojny domowej, obserwował rozpad autorytetów, a potem spędził lata na emigracji w Paryżu. To właśnie ten historyczny rozgardiasz doprowadził go do brutalnie trzeźwego wniosku: człowiek bez wspólnej władzy nie staje się aniołem na wolnym wybiegu, tylko istotą uwikłaną w lęk, rywalizację i nieufność. Hobbes nie uważał, że ludzie są demonami z natury; uważał coś może jeszcze mniej romantycznego — że są dość podobni do siebie w zdolności wzajemnego krzywdzenia, więc pokój nie bierze się z dobroci serca, tylko z konstrukcji instytucji.

Lewiatan, czyli wielki wynalazek przeciw panice

W Lewiatanie Hobbes zbudował jedną z najbardziej wpływowych wizji nowoczesnego państwa: ludzie, chcąc uniknąć permanentnego zagrożenia, przekazują władzę suwerenowi, który ma zapewnić pokój. Brzmi to dla wielu jak przepis na polityczny potwór, i nie bez powodu, bo Hobbes naprawdę bronił bardzo szerokiej władzy państwowej. Ale jego punkt wyjścia był prosty: bez silnej wspólnej władzy życie w „stanie natury” nie jest szlachetną idyllą, lecz egzystencją naznaczoną ciągłym strachem i ryzykiem przemocy. To filozofia nieprzyjemna, lecz skuteczna jak zimna woda na twarz — człowiek czyta Hobbesa i nagle zaczyna podejrzewać, że cywilizacja nie jest ozdobą, tylko awaryjnym systemem przeciwpożarowym.

Pięć ciekawostek o Hobbesie, które naprawdę warto znać

• Hobbes sam pisał, że jego matka „urodziła bliźnięta: mnie i strach”, wiążąc swe narodziny z atmosferą zagrożenia wywołaną przez hiszpańską Armadę.
• Zanim został wielkim teoretykiem państwa, opublikował w 1629 roku angielski przekład Tukidydesa, bo historia wojny peloponeskiej wydawała mu się znakomitą lekcją politycznego realizmu.
• Fascynacja matematyką przyszła do niego stosunkowo późno, gdy zetknął się z Euklidesem.
• W późnych latach życia tłumaczył Homera, jakby starość była najlepszym momentem na rozmowę z antykiem.
• Wdawał się w głośne spory z Johnem Wallisem i Robertem Boylem — czyli, mówiąc bez ceremonii, był nie tylko filozofem systemu, ale też intelektualnym awanturnikiem wysokiej klasy.

Dlaczego Hobbes wciąż chodzi po naszych korytarzach

Najciekawsze u Hobbesa nie jest to, że był pesymistą. Najciekawsze jest to, że jego pesymizm okazał się dziwnie nowoczesny. W epoce internetowych tłumów, kryzysów państwa, polaryzacji i tej naszej ulubionej współczesnej iluzji, że „jakoś to będzie”, Hobbes wraca jak nieproszony, lecz kompetentny gość. Przypomina, że ład polityczny nie utrzymuje się sam z siebie, że wolność bez bezpieczeństwa szybko robi się dekoracją, a człowiek — owszem — bywa rozumny, ale zwykle dopiero wtedy, gdy naprawdę boi się chaosu. Nie daje pocieszenia. Daje coś bardziej użytecznego: podejrzliwość wobec łatwych bajek o naturze ludzkiej. I właśnie dlatego nadal jest niewygodnie żywy.