Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Hotel Europa, pokój bez zameldowania

Hotel Europa, pokój bez zameldowania

Hotel Europa, pokój bez zameldowania

Walizka postawiona między Galicją a katastrofą

Wystarczy wyobrazić sobie człowieka, który całe życie sprawdza, czy podłoga pod nim na pewno istnieje. Joseph Roth urodził się w Brodach, na wschodnim krańcu dawnej monarchii austro-węgierskiej, a zmarł w Paryżu, już jako pisarz bez państwa, bez złudzeń i właściwie bez bezpiecznego adresu. Nie był tylko autorem od nostalgii w cylindrze i z kieliszkiem rozpaczy w dłoni. Był raczej sejsmografem Europy, która najpierw udawała elegancki bal, a potem, jak to Europa miewa w zwyczaju, zaczęła podpalać własną garderobę. Britannica podaje, że Roth szczególnie w późnych powieściach opłakiwał świat stabilności kojarzony z ostatnimi latami monarchii Habsburgów; to ważne, bo jego nostalgia nie była sentymentalną tapetą, lecz diagnozą pęknięcia cywilizacji.

Cesarstwo jako stary płaszcz po ojcu

Roth zrobił z Austro-Węgier coś więcej niż dekorację. U niego monarchia jest jak stary płaszcz – przetarty, trochę śmieszny, miejscami pachnący naftaliną, ale jednak cieplejszy niż nowoczesne ideologie, które obiecują słońce, a dostarczają obóz, granicę i donos. W Marszu Radetzky’ego upadek imperium nie jest jedynie wydarzeniem politycznym, tylko duchową awarią systemu: stary porządek nie działa, ale nowy przychodzi z twarzą sprzedawcy, który zapewnia, że wszystko będzie taniej, szybciej i bardziej narodowo. No i, jak wiemy, wyszło mniej więcej tak dobrze, jak zwykle wychodzą wielkie historyczne promocje bez paragonu. Hiob, Hotel Savoy, Krypta kapucynów, Fałszywa waga czy Legenda o świętym pijaku tworzą po polsku mapę jego obsesji: wykorzenienie, bieda, rozpad form, samotność, godność uparta jak ostatni guzik przy marynarce. Polskie wydania i e-booki tych tytułów są dziś dostępne m.in. w katalogu Austerii.

Reporter, który widział przyszłość i wcale się z tego nie ucieszył

Roth był dziennikarzem z epoki, gdy reporter nie musiał jeszcze udawać osobowości medialnej z własnym kubkiem, podcastem i hasłem motywacyjnym. Pisał z drogi, z hoteli, z granic, z miejsc, gdzie Europa trzeszczała w zawiasach. Po wojnie pracował w Wiedniu i Berlinie, a od 1923 do 1932 roku regularnie publikował we Frankfurter Zeitung; później, po dojściu Hitlera do władzy, znalazł się na emigracji w Paryżu. W tym sensie Roth był nie tyle piewcą przeszłości, ile kimś znacznie bardziej niewygodnym: człowiekiem, który zobaczył, że nowoczesność bez etycznej pamięci może być tylko sprawniejszą formą barbarzyństwa. I tu zaczyna się jego aktualność. Bo Roth nie ostrzega nas przed przeszłością. On ostrzega przed przyszłością, która zawsze przychodzi przebrana za porządek.

5 ciekawostek o Josephie Rothcie

  • W 1913 roku Roth przeniósł się do Wiednia, aby studiować germanistykę i filozofię; studia przerwała wojna, a w 1916 roku wstąpił do armii.
  • Po I wojnie światowej przyjechał do Berlina i szybko stał się jedną z ważnych postaci dziennikarstwa w Die Frankfurter Zeitung.
  • W ciągu około dwóch dekad kariery napisał szesnaście powieści, nie licząc tysięcy stron publicystyki, opowiadań i tekstów prasowych.
  • 30 stycznia 1933 roku, w dniu przejęcia władzy przez nazistów, opuścił Niemcy na dobre; kilka tygodni później jego książki znalazły się wśród palonych publicznie.
  • Listy z Polski to pierwsze polskie wydanie jego tekstów dziennikarskich z podróży po Polsce, którą odwiedzał wielokrotnie.

Święty pijak bez świętej wymówki

Najłatwiej zrobić z Rotha figurę romantyczną: genialny pisarz, alkohol, hotele, melancholia, Paryż, śmierć. Ładny kadr, trochę za ładny, więc podejrzany. Prawdziwszy Roth jest bardziej drażniący: człowiek błyskotliwy, kruchy, niesprawiedliwy wobec siebie i świata, ale obdarzony rzadkim zmysłem widzenia rozpadu zanim stanie się on oficjalnym komunikatem rządu. W Legendzie o świętym pijaku człowiek upadły próbuje ocalić resztkę godności – i może dlatego Roth jest dziś tak potrzebny. Nie dlatego, że tęsknimy za cesarzem, mundurem i orkiestrą. Raczej dlatego, że coraz częściej sami wyglądamy jak mieszkańcy wielkiego hotelu bez recepcji: każdy z kluczem w dłoni, nikt z pewnością, czy pokój jeszcze istnieje.