Henri Bergson – zegarek nie wie wszystkiego
Najbardziej podejrzaną cechą zegarka jest jego pewność siebie. Odmierza godzinę rozmowy z kimś bliskim równie spokojnie jak godzinę czekania na trudną wiadomość, choć dla człowieka są to dwa zupełnie różne doświadczenia. Henri Bergson, urodzony 18 października 1859 roku w Paryżu, z tej pozornie zwyczajnej obserwacji uczynił wielki problem filozoficzny. Syn polskiego muzyka i Angielki miał talent matematyczny, ale wybrał pytania, przy których nawet najsprawniejszy rachunek zaczyna się gubić.
Zegarek liczy, człowiek przeżywa
W opublikowanej w 1889 roku rozprawie „O bezpośrednich danych świadomości” Bergson przekonywał, że czas odmierzany i czas przeżywany to nie to samo. Pierwszy dzielimy na jednakowe odcinki, natomiast drugi nazwał trwaniem. W trwaniu wspomnienia, odczucia i oczekiwania przenikają się, zamiast grzecznie ustawiać w szeregu. Przeszłość trwa w teraźniejszości, dlatego kolejne chwile zastają nas już trochę innych.
Najłatwiej usłyszeć to w melodii. Gdy brzmi następny dźwięk, poprzedni pozostaje w pamięci i współtworzy sens całości. Rozsypmy utwór na osobne nuty, a otrzymamy materiał do zagrania, lecz stracimy samo doświadczenie muzyki. Tak właśnie, zdaniem Bergsona, dzieje się z życiem, kiedy próbujemy opisać je wyłącznie za pomocą oddzielnych stanów i pomiarów. Zegar jest potrzebny, żeby zdążyć na koncert, ale nie wyjaśni, co się z nami podczas koncertu wydarzyło.

Intuicja wymaga więcej niż przeczucia
Bergson uważał, że intelekt znakomicie pomaga działać: rozkłada rzeczy na części, porównuje je i układa w użyteczne kategorie. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy tę skuteczną metodę uznajemy za jedyny sposób poznawania wszystkiego. Człowiek w rubryce „wiek, zawód, dochód” może być opisany poprawnie, a mimo to pozostać zupełnie niepoznany.
Dlatego filozof przyznawał szczególną rolę intuicji, rozumianej jako wysiłek poznania rzeczywistości od środka i uchwycenia jej ruchu. Nie wystarczało stwierdzić: „tak czuję, więc mam rację”. Trzeba było przełamać nawyk patrzenia na żywe doświadczenie jak na nieruchomy przedmiot. To wymagający pomysł, który łatwo sprowadzić do wygodnej pochwały przeczuć, choć Bergsonowi chodziło o znacznie trudniejszą pracę uwagi.



Życie źle znosi rolę automatu
W „Ewolucji twórczej” z 1907 roku próbował opisać życie jako proces wytwarzający rzeczywistą nowość. Posłużył się pojęciem élan vital, czyli pędu życiowego. Odrzucał zarówno obraz ewolucji jako mechanizmu, w którym wszystko dałoby się z góry obliczyć, jak i przekonanie, że realizuje ona wcześniej przygotowany plan. Była to propozycja filozoficzna, której wartość można rozważać bez przyjmowania jej za biologiczne wyjaśnienie ewolucji. Wyrażała pytanie wciąż warte namysłu: czy nasze wyjaśnienia potrafią uchwycić samo powstawanie nowego?
Podobną nieufność wobec automatyzmu znajdziemy w „Śmiechu” z 1900 roku. Bergson dostrzegał źródło komizmu tam, gdzie człowiek zaczyna przypominać mechanizm: powtarza gesty, zdania albo reakcje, choć sytuacja dawno się zmieniła. Pomyślmy o kimś, kto na każde pytanie odpowiada wyuczoną formułką. Śmieszy nas, bo życie domaga się elastyczności, a on uparcie działa według jednej instrukcji. Filozof dodawał jednak, że śmiech bywa społeczną karą, więc nie należy mylić go z życzliwością.



Dlaczego warto o nim pamiętać?
Bergson przypomina, że można coraz dokładniej opisywać człowieka, a jednocześnie coraz mniej rozumieć jego doświadczenie. Jego filozofia pomaga zauważyć, jak pamięć zmienia teraźniejszość i jak łatwo nawyk zajmuje miejsce uważności. Była też w jego życiu decyzja, która nadała tym rozważaniom szczególny ciężar: zbliżając się do katolicyzmu, pozostał przy judaizmie z solidarności z prześladowanymi Żydami. Zmarł w Paryżu 4 stycznia 1941 roku. Pozostawił po sobie pytania, które wracają za każdym razem, gdy po skrupulatnie wypełnionym dniu zastanawiamy się, czy rzeczywiście go przeżyliśmy.

Ciekawostki
- W 1877 roku zdobył pierwszą nagrodę z matematyki w prestiżowym francuskim Concours général.
- Jego wykłady w Collège de France przyciągały zarówno studentów, jak i publiczność spoza uczelni.
- Otrzymał literacką Nagrodę Nobla za rok 1927, choć pisał przede wszystkim dzieła filozoficzne.
- W 1922 roku dyskutował z Albertem Einsteinem o czasie.
Józef Michałek – Radio Awangarda