Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Józefa Joteyko: laboratorium przeciwko szkolnej tresurze

Józefa Joteyko: laboratorium przeciwko szkolnej tresurze

Józefa Joteyko: laboratorium przeciwko szkolnej tresurze

Gdy nauka miała jeszcze męskie klamki

W historii polskiej nauki są nazwiska, które stoją na środku sceny w świetle reflektorów, i są takie, które jakby ktoś zostawił w bocznym korytarzu, obok szafy z aktami, gdzie nawet kurz ma habilitację. Józefa Joteyko należy do tej drugiej, niesprawiedliwie przyciszonej grupy. Urodzona w 1866 roku w Poczujkach koło Kijowa, wykształcona w Genewie, Brukseli i Paryżu, była lekarką, fizjolożką, psycholożką i pedagożką — czyli robiła kilka rzeczy naraz, zanim współczesność wymyśliła na to modne słowo „interdyscyplinarność” i zaczęła drukować je na grantowych formularzach. Studiowała nauki przyrodnicze w Genewie, potem medycynę w Brukseli i Paryżu, gdzie zetknęła się z wielkimi nazwiskami neurologii tamtej epoki, m.in. Jeanem-Martinem Charcotem i Josephem Jules’em Dejerine’em.

Zmęczenie jako wielka metafora człowieka

Joteyko nie interesował człowiek w wersji pomnikowej: dumny, wyprostowany, gotowy do przemówienia i fotografii pamiątkowej. Interesował ją człowiek zmęczony, pracujący, uczący się, przeciążony, reagujący ciałem i nerwami na świat, który nie pyta o zgodę. W Instytucie Fizjologicznym Solvaya w Brukseli badała zmęczenie mięśni, nerwów i ośrodków nerwowych, zajmowała się fizjologią pracy, a wraz z Charles’em Henrym opracowywała zagadnienia krzywej ergograficznej, czyli mówiąc po ludzku: próbowała zrozumieć, jak organizm traci siłę, zanim człowiek zacznie udawać, że „jeszcze da radę”. Od 1898 roku pracowała w Brukseli, gdzie prowadziła psychologię eksperymentalną i kierowała laboratorium psychofizjologicznym.

Collège de France, czyli chwila, gdy Paryż musiał zrobić miejsce

Najbardziej filmowy moment jej biografii wydarzył się 24 stycznia 1916 roku, kiedy wygłosiła wykład w Collège de France. I nie był to drobny epizod w stylu „zaproszono miłą panią z odczytem”. Źródła podkreślają, że był to pierwszy wykład kobiety w murach tej uczelni, istniejącej od 1530 roku; sala i kuluary były przepełnione, a francuska prasa pisała, że Collège de France zostało zaszczycone przyjęciem polskiej uczonej. Temat? Zmęczenie w czynnościach ruchu. Proszę bardzo: zamiast kokieterii salonowej — mięsień, wysiłek, pomiar i układ nerwowy. Nauka bez perfum, ale z klasą.

Józefa Joteyko (siedzi) i Varia Kipiani, 1910

Szkoła nie jako fabryka grzecznych głów

Joteyko miała tę niewygodną dla systemów cechę, że traktowała dziecko nie jak niedokończonego dorosłego, lecz jak osobny, rozwijający się organizm psychiczny i fizyczny. Pedagogikę rozumiała jako naukę o dziecku, a nie jako instrukcję obsługi ławki szkolnej. Głosiła, że dzieci — niezależnie od pochodzenia społecznego — powinny mieć równe prawo do edukacji, domagała się specjalnych placówek dla dzieci z niepełnosprawnościami, etatów psychologów przy szkołach i uniwersyteckiego kształcenia nauczycieli. Dzisiaj brzmi to rozsądnie, prawie urzędowo. Wtedy miało w sobie zapach rewolucji, tylko bez sztandarów i niepotrzebnego wrzasku.

Pięć ciekawostek, które zasługują na własną lampkę biurkową

  • Joteyko była w 1905 roku przewodniczącą I Kongresu Neurologów i Psychiatrów Belgijskich, a w 1906 roku objęła funkcję przewodniczącej Belgijskiego Towarzystwa Neurologicznego — w czasach, gdy kobietom w nauce raczej proponowano herbatę niż władzę.
  • W 1909 roku została wybrana jako jedyna kobieta do komitetu organizacyjnego VI Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej w Genewie.
  • Francuska Akademia Nauk nagradzała ją wielokrotnie, Akademia Medyczna w Paryżu dwukrotnie, a w 1917 roku Collège de France przyznało jej Grand Prix Saintour.
  • W 1918 roku w Paryżu założyła Polską Ligę Nauczania, której celem było gromadzenie i upowszechnianie nowoczesnej wiedzy o organizacji szkoły, metodach nauczania i wychowaniu.
  • W 1926 roku została pierwszą prezeską Polskiego Towarzystwa Psychotechnicznego, czyli jednej z tych instytucji, które próbowały sprawić, aby praca, zdolności i edukacja były mierzone rozumniej niż metodą „proszę się bardziej postarać”.
Grób Józefy Jotejko na Powązkach

Wielkość bez marmuru

Joteyko wróciła do Polski w 1919 roku i objęła katedrę psychologii ogólnej oraz pedagogicznej w Państwowym Instytucie Pedagogicznym, gdzie kierowała także pracownią psychologiczną. Nie była tylko uczoną od laboratoriów i tabel; była kimś znacznie rzadszym — badaczką, która z pomiaru chciała zrobić narzędzie humanizmu. Jej myślenie prowadzi prosto do współczesnych poradni psychologiczno-pedagogicznych, do idei szkoły bardziej uważnej, do przekonania, że dziecko nie jest „materiałem do obróbki”, ale światem w budowie. I może dlatego tak długo o niej zapominano: bo przypominała, że edukacja bez wiedzy o człowieku jest tylko elegancko zorganizowanym hałasem.