Kazimierz Nowak – czterdzieści tysięcy kilometrów i żadnej potrzeby podbijania świata
Rower, którym trudno zaimponować imperium
Siedmioletni rower nie wygląda na sprzęt do przemierzania kontynentu, zwłaszcza gdy kontynentem jest Afryka, a podróż zaczyna się w 1931 roku. Jednak Kazimierz Nowak właśnie takim pojazdem ruszył z Trypolisu na południe. Urodzony 11 stycznia 1897 roku w Stryju, związany później z Poznaniem, miał już za sobą rowerowe wędrówki po Europie i doświadczenie pracy fotografa oraz korespondenta. Podróżowanie było jego pasją, ale miało również przynosić pieniądze na utrzymanie żony i dwojga dzieci. Za romantyczną opowieścią o wolności stały więc całkiem nieromantyczne rachunki.
W latach 1931-1936 przemierzył Afrykę z północy na południe i z powrotem, pokonując około czterdziestu tysięcy kilometrów. Podróżował rowerem, pieszo, konno, na wielbłądzie, czółnem, a fragment trasy również pociągiem. Sam dystans budzi podziw, choć warto uważać, żeby liczba nie zasłoniła człowieka. Można przecież objechać pół świata i przywieźć głównie potwierdzenie własnych przekonań. Nowak zostawił po sobie znacznie więcej: zapis spotkań, zależności i krzywd, które łatwo przeoczyć, kiedy ogląda się kraj z bezpiecznej odległości.
Afryka oglądana bez kolonialnej miny
Europejskie mocarstwa lubiły wówczas przedstawiać swoją obecność w Afryce jako misję cywilizacyjną. Była to opowieść wyjątkowo wygodna dla tych, którzy czerpali z niej korzyści. Nowak patrzył na kolonialne porządki krytycznie, opisywał życie mieszkańców i nie podzielał ambicji Ligi Morskiej i Kolonialnej, która także Polsce chciała znaleźć miejsce wśród posiadaczy zamorskich terytoriów. Jego reportaże z Afryki łączyły ciekawość świata ze sprzeciwem wobec imperialnej przemocy i wyzysku.
Właśnie tutaj jego wyprawa nabiera znaczenia większego niż sportowy wyczyn. Człowiek zależny od cudzej gościnności ma szansę zobaczyć coś, czego nie dostrzega urzędnik przekonany o własnej wyższości. Musi poprosić o jedzenie, porozumieć się, zaufać, czasem przyznać do bezradności. W takim spotkaniu rower okazuje się całkiem przyzwoitym narzędziem poznania, bo nie zapewnia dystansu, jaki daje samochód z kierowcą i obstawą. Czytając Nowaka, warto więc pytać nie tylko o to, dokąd dotarł, lecz także o to, co potrafił zauważyć. Kilometry imponują od razu; uważność odsłania się dopiero podczas lektury.

Samotna wyprawa miała adres w Polsce
Słowo „samotnie” dobrze opisuje wiele etapów tej podróży, ale nie wyjaśnia, jak mogła ona trwać przez pięć lat. Maria Nowakowa pośredniczyła między mężem a redakcjami, gospodarowała honorariami i wysyłała do Afryki materiały fotograficzne, a czasem także pieniądze. Tymczasem Kazimierz pisał do niej o tęsknocie i nadziei, że jego praca poprawi sytuację rodziny. Zachowane listy, opublikowane w zbiorze „Kochana Maryś!”, pozwalają zajrzeć za kulisy reportaży przeznaczonych do gazet: do codziennych rozterek człowieka oddalonego od domu.
To ważna korekta legendy bohatera, któremu wystarcza własny upór. Na trasie Nowak zmieniał środki transportu, gdy wymagały tego warunki: po awarii roweru jechał konno, a po utracie czółna na rzecznych progach musiał wędrować pieszo. Po dotarciu do Przylądka Igielnego w 1934 roku ruszył na północ inną drogą i zakończył afrykańską wyprawę w Algierze w listopadzie 1936 roku. Podziw dla tej wytrwałości nie powinien jednak usuwać z obrazu Marii. Jego droga miała swój drugi koniec przy domowym stole, gdzie również trzeba było wykazać się cierpliwością, zaradnością i odpornością na niepewność.

Powrót, który nie zakończył opowieści
Po powrocie Nowak opowiadał o Afryce podczas odczytów, pokazywał fotografie i planował kolejną wyprawę. Zdrowie nie pozwoliło mu zrealizować tych zamierzeń. Zmarł 13 października 1937 roku w Poznaniu, mając czterdzieści lat, niespełna rok po powrocie do kraju. Jego relacje otrzymały nowe życie dzięki Łukaszowi Wierzbickiemu, który zebrał i opracował książkę „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”, wydaną po raz pierwszy w 2000 roku. Ryszard Kapuściński zabiegał później o jej miejsce w klasyce polskiego reportażu.
Dlaczego warto pamiętać o Nowaku? Jego historia pozwala inaczej spojrzeć na odwagę, która objawia się także w samodzielnym osądzie. Można podziwiać wytrzymałość podróżnika, a jednocześnie docenić, że nie przyjął bezkrytycznie wygodnej opowieści o europejskiej wyższości. Dzisiaj, kiedy tak łatwo zamienić podróż w produkcję efektownych widoków, jego reportaże przypominają o trudniejszym zadaniu: zobaczyć ludzi, których życie toczy się poza kadrem naszej przygody. Ciekawość świata staje się naprawdę cenna wtedy, gdy potrafi skorygować nasze przekonania.

Ciekawostki
- Na afrykańską wyprawę Nowak ruszył siedmioletnim, wysłużonym rowerem.
- Jedno z jego czółen nosiło nazwę „Poznań I”, a kolejną łódź nazwał „Maryś” na cześć żony.
- Firma Stomil wspierała podróżnika, dostarczając mu opony rowerowe.
- Czterotomowa edycja „Kochana Maryś!” zawiera 1242 odnalezione listy do Marii oraz dodatkowo 29 listów do syna Romualda.