Jeśli na dźwięk słów „zorza polarna” myślisz o Instagramie i zapierających dech w piersiach zdjęciach z Lofotów, to dobrze – ale nie do końca. Bo gdyby nie Kristian Birkeland, to może do dziś nie wiedzielibyśmy, czemu niebo nagle postanawia zamienić się w dyskotekę, i to bez DJ-a.

Ten niepozorny norweski fizyk (urodzony w 1867 roku, zmarł 15 czerwca 1917) jako pierwszy wpadł na pomysł, że te wszystkie spektakularne światełka to nie magia, tylko efekt uboczny… burzliwej relacji Ziemi ze Słońcem. I choć jego hipotezy początkowo uznano za nieco fantazyjne, dziś wiemy, że Birkeland był nie tylko pierwszy – był genialnie pierwszy.

Fizyka na granicy kosmosu i poezji

Birkeland był naukowcem z wyobraźnią, co już samo w sobie jest zjawiskiem rzadkim jak zorza nad Krakowem. Nie zadowalał się teoriami z podręcznika – on chciał eksperymentować. I dlatego stworzył… miniaturową Ziemię w laboratorium.

Nie, nie chodzi tu o jakąś piankową kulkę, tylko o pełnoprawną metalową kulę z polem magnetycznym, umieszczoną w komorze próżniowej, którą poddawał działaniu strumienia cząstek. Efekt? Mini zorze polarne w skali laboratoryjnej. Jakby ktoś zrobił Northern Lights na zamówienie.

W efekcie Birkeland pokazał, że promieniowanie słoneczne (głównie elektrony) oddziałuje z ziemskim polem magnetycznym, powodując widowiskowe efekty świetlne na biegunach. Brzmi jak bajka z elementami fizyki kwantowej? Bo w sumie tak właśnie było.

Ciekawostki, które powinny błyszczeć jak zorza nad Tromsø

• Był wielokrotnie nominowany do Nagrody Nobla, ale jej nie dostał, bo komitet miał wtedy chyba zakręt słoneczny.
• Jego imieniem nazwano pasy Birkelanda – czyli strumienie plazmy płynące z magnetosfery w kierunku atmosfery Ziemi. Brzmi kosmicznie? Bo to dosłownie kosmiczna zasługa.
• Norweski bank centralny umieścił jego wizerunek na banknocie 200 koron, czyli jest bardziej szanowany niż niejeden celebryta.
• Zaprojektował też działko elektromagnetyczne, bo jego zainteresowania zahaczały o science fiction. I może dobrze, że nie dożył czasów Netflixa, bo pewnie byłby dziś bohaterem serialu.
• Był człowiekiem tak zafascynowanym nauką, że umarł… podczas podróży naukowej po Japonii. W hotelu, z notatnikiem u boku. Niech ktoś powie, że nie żył nauką.

Birkeland – gość, który zrobił z zorzy polarnej zagadkę naukową, a nie tylko tło do selfie

Dziś zorze polarne podziwiają tłumy – ale to właśnie Birkeland spojrzał w niebo i zapytał „dlaczego?” zamiast „wow”. I dzięki temu dziś wiemy, że ten zachwyt ma bardzo naukowe korzenie.

A jego życie pokazuje, że fizyka to nie tylko wzory, ale też odwaga, by wymyślać rzeczy, których jeszcze nikt nie widział. I może właśnie dlatego jego nazwisko lśni dziś jak zorza – w podręcznikach, banknotach i niebie nad Arktyką.