Nie malarz, tylko przemytnik snów
Marc Chagall urodził się w 1887 roku w Witebsku, ale artystycznie narodził się naprawdę dopiero wtedy, gdy zderzył swoje dzieciństwo z nowoczesnością Paryża. Nie poszedł jednak drogą rozsądnych chłopców od sztuki, którzy najpierw uczą się reguł, a potem z namaszczeniem je cytują. Zamiast tego przyniósł do malarstwa żydowską pamięć, prowincjonalny krajobraz, religijne obrazy wyniesione z domu i logikę snu, która ma tę przewagę nad logiką akademicką, że bywa żywsza od samego życia. Gdy powstało „Ja i wieś” z 1911 roku, było już jasne, że Chagall nie zamierza malować świata takiego, jaki stoi przed oczami, tylko takiego, jaki wraca do człowieka po zamknięciu powiek. Britannica trafnie zauważa, że budował obrazy bardziej z emocjonalnych i poetyckich skojarzeń niż z zasad „prawidłowego” widzenia — i całe szczęście, bo jeszcze jednego poprawnego malarza rzeczywistości historia sztuki zniosłaby bez omdlenia.
Bella, czyli miłość, która nie uznaje fizyki
Kiedy w 1915 roku poślubił Bellę Rosenfeld, dostał nie tylko żonę, lecz także jeden z najważniejszych motywów całej swojej wyobraźni. U Chagalla miłość nie siedzi grzecznie na krześle, nie poprawia kołnierzyka i nie rozmawia szeptem o stabilizacji; ona fruwa nad miastem, wygina ciała, przesuwa perspektywy i robi z czułości osobny system kosmologiczny. Wystarczy spojrzeć na „Urodziny” albo „Podwójny portret z kieliszkiem wina”, by zrozumieć, że u niego uczucie nie było ozdobnym dodatkiem do biografii, tylko głównym tworzywem obrazu. A gdy Bella zmarła w 1944 roku, wracała później w jego sztuce jak widmo, pamięć i rana jednocześnie — co brzmi melodramatycznie, owszem, ale w przypadku Chagalla akurat melodramat bywał formą prawdy.

Historia weszła do obrazu bez pukania
Łatwo zrobić z Chagalla patrona ładnych reprodukcji do salonu, bo latający kochankowie i skrzypek na dachu działają na wyobraźnię nawet tym, którzy z malarstwem zwykle są na chłodne „dzień dobry”. To jednak byłby skrót dość prymitywny. W 1918 roku Chagall został komisarzem do spraw sztuki w Witebsku i założył tam Szkołę Sztuki Ludowej, próbując na serio urządzać świat, a nie tylko go marzyć. Potem przyszło XX stulecie w swojej ulubionej roli walca drogowego: antysemityzm, wojna, ucieczka z okupowanej Francji do Stanów Zjednoczonych, a wcześniej „Białe ukrzyżowanie” z 1938 roku — obraz, w którym Jezus staje się żydowskim męczennikiem, a malarska poezja przestaje być miękka i zaczyna boleć. I właśnie wtedy widać, że Chagall nie był eskapistą. Był raczej człowiekiem, który wiedział, że czasem tylko wyobraźnia potrafi powiedzieć prawdę o katastrofie bez popadania w martwy język raportu.

5 ciekawostek, które pokazują, że Chagall miał rozmach większy niż mit
- urodził się jako Moishe Shagal, a dopiero później jego nazwisko przybrało formę znaną całemu światu.
- w jerozolimskim Hadassah Medical Center stworzył cykl dwunastu witraży poświęconych dwunastu plemionom Izraela.
- w Union Church w Pocantico Hills znajduje się dziewięć jego okien, zestawionych z rozetą Matisse’a — dość luksusowe towarzystwo, nie ma co.
- sufit Opery Garnier w Paryżu, odsłonięty w 1964 roku, to monumentalne dzieło o powierzchni niemal 240 m², zamówione przez André Malraux.
- muzeum w Nicei otwarte w 1973 roku było pierwszym muzeum we Francji poświęconym twórcy jeszcze za jego życia.

Jak widać, Chagall nie ograniczył się do płótna; uznał najwyraźniej, że skoro już mówić obrazem, to najlepiej również przez światło, architekturę i sufit nad głowami ludzi.
Dlaczego Chagall wciąż nie daje się zamknąć w ramce
Na końcu zostaje rzecz chyba najciekawsza: Chagall jest artystą, którego wszyscy rozpoznają, ale nie tak łatwo go przyszpilić jedną etykietą. Był malarzem, grafikiem, twórcą witraży i projektantem, a jego sztuka rosła z kilku źródeł naraz — żydowskiej tradycji, pamięci Witebska, paryskiej nowoczesności, osobistej miłości i historycznego lęku. Wyprzedzał surrealizm, ale nie był jego urzędnikiem; był nowoczesny, ale nie oddał duszy chłodnej abstrakcji; bywał liryczny, ale umiał też być przejmująco tragiczny. I może właśnie dlatego działa do dziś: bo przypomina, że sztuka nie musi wybierać między czułością a powagą. Może jednocześnie unosić ludzi nad dachami i mówić rzeczy naprawdę ciężkie.

