Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Marsjanie byli tylko pretekstem. H.G. Wells naprawdę pisał o nas

Marsjanie byli tylko pretekstem. H.G. Wells naprawdę pisał o nas

Marsjanie byli tylko pretekstem. H.G. Wells naprawdę pisał o nas

H.G. Wells – człowiek, który próbował zajrzeć za zakręt historii

Dokładnie 80 lat temu, 13 sierpnia 1946 roku, zmarł H.G. Wells. Gdyby zapytać dziś przeciętnego czytelnika, z czym kojarzy to nazwisko, zapewne pojawiłyby się Marsjanie, niewidzialny człowiek i maszyna pozwalająca podróżować w czasie. Wszystko się zgadza, tylko że w ten sposób zostawiamy za drzwiami chyba najbardziej fascynującą część tej biografii. Wells nie tyle wymyślał przyszłość, ile próbował rozpoznać mechanizmy, które już pracowały pod powierzchnią jego własnej epoki. Science fiction była dla niego laboratorium społecznym – miejscem, gdzie można było sprawdzić, co stanie się z człowiekiem, gdy technologia zacznie rozwijać się szybciej niż jego rozsądek.

Chłopak ze sklepu, który trafił do „buldoga Darwina”

Herbert George Wells urodził się 21 września 1866 roku w Bromley w niezamożnej rodzinie. Ojciec prowadził sklep i dorabiał jako krykiecista, lecz rodzinne finanse były kruche, więc młody Herbert trafiał między innymi na praktyki kupieckie. Perspektywa spędzenia życia za ladą wyjątkowo mu nie odpowiadała. Ratunkiem okazała się edukacja i stypendium w Normal School of Science w Londynie, gdzie studiował biologię pod kierunkiem Thomasa Henry’ego Huxleya, słynnego „buldoga Darwina”. I właśnie to biologiczne wykształcenie jest kluczem do zrozumienia jego późniejszych książek: Wells patrzył na społeczeństwa jak na organizmy, które ewoluują, konkurują, degenerują się i czasem – co gorsza – same przygotowują warunki własnej katastrofy.

Przyszłość zaczęła się od „Wehikułu czasu”

W latach 1895–1901 Wells wystrzelił serią książek, z których inni pisarze mogliby spokojnie zrobić całą karierę: „Wehikuł czasu”, „Wyspa doktora Moreau”, „Niewidzialny człowiek”, „Wojna światów” i „Pierwsi ludzie na Księżycu”. Nie były to jednak wyłącznie historie o cudownych wynalazkach. W „Wehikule czasu” Eloi i Morlokowie są przerażającą konsekwencją podziałów klasowych, a „Wojna światów” odwraca kolonialną perspektywę: nagle to potężna Wielka Brytania staje się bezradnym terytorium podbijanym przez cywilizację dysponującą techniczną przewagą. Wells potrafił zrobić z fantastyki coś znacznie bardziej niepokojącego niż rozrywkę – lustro, w którym współczesność widziała własną przyszłość.

Nie prorok, tylko bardzo uważny obserwator

Najłatwiej byłoby napisać, że Wells „przewidział” przyszłość, ale to trochę zbyt wygodne. On przede wszystkim umiał przedłużać istniejące tendencje o kilka kroków dalej. W powieści „Świat wyzwolony” z 1914 roku opisał wojnę z użyciem broni atomowej, na długo przed Hiroszimą i Nagasaki. Kilkadziesiąt lat później fizyk Leó Szilárd przyznawał, że książka Wellsa należała do lektur, które oddziaływały na jego myślenie o energii jądrowej. Wells rozważał także mechanizację wojny, rozwój transportu, przemiany wielkich miast i konsekwencje technologicznego przyspieszenia. Nie dlatego, że miał kryształową kulę – po prostu patrzył trochę dalej niż większość ludzi.

„World Brain”, czyli Wikipedia przed Wikipedią – prawie

Jeszcze ciekawiej robi się w latach trzydziestych. W wydanym w 1938 roku zbiorze „World Brain” Wells proponował stworzenie stale aktualizowanej, dostępnej ponad granicami „światowej encyklopedii”, która gromadziłaby i porządkowała ludzką wiedzę. Oczywiście nie wynalazł internetu ani Wikipedii i przypisywanie mu tego byłoby efektowną przesadą. Ale sama idea globalnej infrastruktury wiedzy, z której ludzie mogliby korzystać niezależnie od miejsca zamieszkania, brzmi dzisiaj zaskakująco znajomo. Wells rozumiał coś fundamentalnego: w świecie coraz większej ilości informacji problemem przestaje być brak wiedzy, a zaczyna być jej uporządkowanie i dostępność.

Człowiek przyszłości z bardzo dwudziestowiecznymi wadami

Nie róbmy jednak z Wellsa świętego patrona racjonalizmu. Jego poglądy polityczne bywały utopijne, elitarne i niepokojąco podatne na przekonanie, że społeczeństwem powinni zarządzać ludzie „bardziej kompetentni”. Fascynował się ideą planowania społecznego, a jego stosunek do eugeniki zmieniał się i pozostaje przedmiotem sporów badaczy. Nowsze opracowania pokazują człowieka wyraźnie wewnętrznie sprzecznego – początkowo zbliżającego się do eugenicznego sposobu myślenia, a później coraz mocniej go odrzucającego. Był socjalistą, należał przez kilka lat do Fabian Society, kłócił się z jej działaczami, spotykał się z Leninem, Rooseveltem i Stalinem, bo naprawdę sądził, że pisarz powinien uczestniczyć w rozmowie o tym, jak urządzić świat.

I jest w tym wszystkim bardzo wellsowski paradoks. Człowiek, który całe życie próbował projektować lepszą przyszłość, pod koniec życia coraz mniej wierzył, że ludzkość będzie miała rozsądek, aby z niej skorzystać. A jednak jeszcze podczas II wojny światowej angażował się w prace nad deklaracją praw człowieka i próbował myśleć o świecie nie jako o zbiorze rywalizujących państw, lecz jako o jednej cywilizacji. Zmarł w Londynie 13 sierpnia 1946 roku, dwa lata przed przyjęciem przez ONZ Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

Weekly Illustrated photograph of author H.G. Wells (Herbert George Wells, 1866-1946) at his writing desk.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Bo H.G. Wells zrobił z literatury narzędzie intelektualnego eksperymentu. Nie pytał tylko, jakie maszyny zbudujemy, lecz przede wszystkim, jacy staniemy się, kiedy już je zbudujemy. To zasadnicza różnica. Technologia niemal zawsze interesowała go razem z klasami społecznymi, polityką, edukacją, wojną i odpowiedzialnością.

I może właśnie dlatego 80 lat po jego śmierci Wells brzmi momentami bardziej współcześnie niż niejeden autor piszący o sztucznej inteligencji, algorytmach czy przyszłości demokracji. Bo pytanie nie brzmi już: „co potrafimy wynaleźć?”. Pytanie brzmi: czy intelektualnie i moralnie nadążymy za tym, co wynaleźliśmy.

Ciekawostki

  • Wells studiował biologię pod kierunkiem Thomasa Henry’ego Huxleya, jednego z najważniejszych obrońców teorii Darwina w XIX wieku.
  • Pierwsze wydanie „Wehikułu czasu” ukazało się w 1895 roku, a książka pomogła spopularyzować ideę podróży w czasie za pomocą specjalnego urządzenia.
  • „Świat wyzwolony” ukazał się w 1914 roku i przedstawiał przyszłą wojnę wykorzystującą broń atomową.
  • W 1934 roku Wells przeprowadził wielogodzinną rozmowę z Józefem Stalinem, wcześniej spotykając się również z Franklinem D. Rooseveltem.
  • W „World Brain” proponował stworzenie permanentnej światowej encyklopedii, która gromadziłaby i udostępniała aktualną wiedzę.