Oliver Sacks – neurolog, który słuchał ludzi tak, jak inni słuchają muzyki

Oliver Sacks urodził się 9 lipca 1933 roku w Londynie i właściwie od początku miał w sobie coś z człowieka, który nie będzie umiał patrzeć na świat obojętnie. Był synem lekarzy, dorastał w rodzinie żydowskiej, przeżył dzieciństwo naznaczone wojenną ewakuacją, a potem wszedł w medycynę nie jak urzędnik od diagnoz, lecz jak ktoś, kto podejrzewał, że ludzki mózg jest nie tylko narządem, ale także miejscem, w którym człowiek próbuje ocalić własną opowieść. Brzmi może odrobinę romantycznie, ale u Sacksa romantyzm miał fartuch lekarski, notatnik i bardzo czujne oko.

Studiował w Oksfordzie, później wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował jako neurolog. I tu zaczyna się najciekawsze, bo Sacks nie stał się sławny dlatego, że odkrył jeden efektowny mechanizm biologiczny, który można zamknąć w równaniu i oprawić w gabinecie. Stał się ważny, ponieważ przywrócił medycynie rzecz niby oczywistą, a jednak często gubioną w białych korytarzach – pacjent nie jest przypadkiem, tylko człowiekiem w dramatycznym związku ze swoim ciałem, pamięcią, językiem i światem.

Neurologia z ludzką twarzą

W końcu lat 60. Sacks pracował w szpitalu Beth Abraham w Bronksie, gdzie spotkał pacjentów po śpiączkowym zapaleniu mózgu. Byli jak ludzie zawieszeni między życiem a nieobecnością: ciała trwały, ale ruch, głos i zwykła obecność zostały jakby zamrożone. Sacks zastosował u nich lewodopę, lek używany w chorobie Parkinsona, i przez pewien czas obserwował niezwykłe „przebudzenia”. Pacjenci zaczynali mówić, poruszać się, wracać do świata, choć ten powrót nie był bajką z prostym finałem, tylko bolesnym eksperymentem na granicy nadziei i neurochemii.

Z tej historii powstały „Przebudzenia” – książka, która później stała się także filmem z Robinem Williamsem i Robertem De Niro. I dobrze, że kino się tym zainteresowało, bo u Sacksa było coś filmowego: napięcie, czułość, dziwność, a jednocześnie brak taniego wzruszenia. On nie robił z pacjentów atrakcji. Raczej pokazywał, że choroba neurologiczna potrafi człowiekowi zabrać dostęp do świata, ale nie zawsze zabiera godność, poczucie humoru i potrzebę bycia rozumianym.

Człowiek, który nie lubił prostych etykiet

Największą popularność przyniosła mu książka „Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem”. Już sam tytuł brzmi jak literacki żart, ale pod spodem kryje się poważna sprawa: opis pacjenta z agnozją wzrokową, czyli zaburzeniem rozpoznawania tego, co widzi. Sacks miał talent do takich opowieści. Potrafił przeprowadzić czytelnika przez przypadki neurologiczne tak, by człowiek nie czuł się jak na wykładzie z anatomii, lecz jak w gabinecie, gdzie nagle rozumie, że nasze „ja” nie jest jednolitą bryłą, tylko delikatną konstrukcją, którą mózg stale składa na nowo.

Pisał również o autyzmie, zespole Tourette’a, zaburzeniach pamięci, głuchocie, halucynacjach, widzeniu, muzyce i języku. W „Antropologu na Marsie” opowiadał o ludziach, którzy żyli inaczej niż większość, ale niekoniecznie „gorzej”. W „Muzykofilii” pokazywał, że muzyka nie jest jedynie ozdobą życia, tylko potężnym narzędziem mózgu: potrafi leczyć, dręczyć, budzić wspomnienia, porządkować ruch, a czasem staje się ostatnią wyspą pamięci, kiedy inne lądy już toną.

Samotność, ruch i późna odwaga

Sacks miał też własne pęknięcia. Był człowiekiem intensywnym: pływał, jeździł na motocyklach, podnosił ciężary, fascynował się chemią, paprociami, metalami, podróżami i niemal wszystkim, co dawało się obserwować z zachwytem. W autobiografii „Stale w ruchu” pokazał siebie nie jako pomnik medycyny humanistycznej, lecz jako człowieka niełatwego, samotnego, przez lata zmagającego się z własną tożsamością, pragnieniem bliskości i potrzebą pracy, która często pochłaniała go bez reszty.

Jest w tym pewien paradoks: lekarz, który tak uważnie słuchał cudzych historii, sam długo uczył się mówić własną. Dopiero późne teksty Sacksa, zwłaszcza te pisane po rozpoznaniu śmiertelnej choroby nowotworowej, mają szczególny spokój. Nie ma tam udawanego heroizmu ani literackiego szantażu wzruszeniem. Jest raczej człowiek, który patrzy na swoje życie z czułością i precyzją, jakby do końca chciał dobrze opisać przypadek najbardziej intymny – własne odchodzenie.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Oliver Sacks przypomina, że nauka bez empatii staje się zimnym katalogiem objawów, a empatia bez wiedzy bywa tylko dobrą intencją w miękkich kapciach. On próbował połączyć jedno z drugim: rzetelną neurologię, literacką wrażliwość i przekonanie, że nawet najbardziej nietypowy objaw jest częścią czyjegoś życia, a nie tylko medyczną anomalią. Dzięki niemu choroby mózgu przestały być dla wielu czytelników egzotycznym katalogiem dziwactw, a stały się opowieściami o pamięci, tożsamości, stracie i odwadze.

I może właśnie dlatego Sacks nadal działa. Bo gdy czytamy jego historie, nie patrzymy z góry na „pacjentów”. Patrzymy w lustro, tylko ustawione pod trochę innym kątem.

Ciekawostki

• Oliver Sacks był nie tylko neurologiem i pisarzem, lecz także zapalonym pływakiem, motocyklistą i miłośnikiem ciężarów – ciało interesowało go nie mniej niż umysł.
• Jego książka „Przebudzenia” powstała na podstawie pracy z pacjentami po śpiączkowym zapaleniu mózgu w nowojorskim szpitalu Beth Abraham.
• Film „Przebudzenia” z 1990 roku spopularyzował jego historię wśród widzów, którzy wcześniej niekoniecznie czytali eseje neurologiczne do porannej kawy.
• Sacks sam miał problemy z rozpoznawaniem twarzy, czyli prozopagnozję, co czyniło jego zainteresowanie percepcją jeszcze bardziej osobistym.
• W książce „Muzykofilia” pokazywał, że muzyka może działać na mózg głębiej niż język, a czasem dociera tam, gdzie zwykła rozmowa już nie znajduje przejścia.

Józef Michałek – Radio Awangarda