Człowiek, który pomylił mapę z przeznaczeniem

Na początku nie było jeszcze cesarskiego płaszcza, orłów, marszałków ani Europy drżącej przed człowiekiem w charakterystycznym kapeluszu. Była Korsyka, świeżo przyłączona do Francji, prowincjonalna ambicja i młody oficer artylerii, który bardzo szybko zrozumiał, że historia nie jest świątynią sprawiedliwości, tylko zatłoczonym dworcem, gdzie wygrywa ten, kto pierwszy wskoczy do pociągu. Napoleon Bonaparte miał talent osobliwy: potrafił zamienić chaos rewolucji francuskiej w drabinę osobistego awansu. A potem, jak to bywa z ludźmi zbyt sprawnymi, uznał, że skoro świetnie wspina się po drabinie, to może również przebudować cały budynek.

Geniusz organizacji, czyli chaos w mundurze

Napoleon nie był tylko wojskowym hazardzistą, który rzucał armiami jak kośćmi na zielonym suknie Europy. Był przede wszystkim genialnym administratorem energii: ludzkiej, politycznej, militarnej i symbolicznej. Umiał szybko czytać sytuację, błyskawicznie koncentrować siły, nagradzać lojalność i karać nieudolność. W jego epoce wojna przestała być powolnym tańcem monarchów w perukach, a stała się dynamicznym mechanizmem państwa narodowego. Napoleon wprowadził do polityki tempo, które później świat już tylko przyspieszał — aż do naszych nerwowych czasów, gdzie każdy prezes start-upu myśli, że jest Austerlitz w marynarce slim fit.

Cesarz wolności reglamentowanej

Największy paradoks Napoleona polega na tym, że wyrósł z rewolucji, która obiecywała obywatelom wolność, równość i braterstwo, po czym sam założył koronę i powiedział Europie: „spokojnie, ja to wszystko uporządkuję”. Kodeks Napoleona rzeczywiście ujednolicił prawo, wzmacniał zasadę równości wobec prawa i likwidował wiele feudalnych przywilejów. Tyle że wolność pod Napoleonem była jak elegancki salon z zamkiem od zewnątrz: można było oddychać nowoczesnością, o ile nie przeszkadzało się właścicielowi. To nie był prosty tyran z podręcznika. To był tyran modernizacyjny — najtrudniejszy gatunek, bo zostawia po sobie zarówno instytucje, jak i groby.

Pięć ciekawostek, które psują szkolną nudę

• Napoleon urodził się 15 sierpnia 1769 roku na Korsyce, zaledwie rok po przejęciu wyspy przez Francję od Genui. Gdyby historia spóźniła się trochę z formalnościami, cesarz Francuzów mógłby mieć zupełnie inną narodową legendę.
• Wcale nie był groteskowo niski. Miał około 168–169 cm wzrostu, czyli w realiach epoki nie odbiegał dramatycznie od przeciętnego mężczyzny. Mit „małego Napoleona” to w dużej mierze robota propagandy i zamieszania między miarami francuskimi a angielskimi.
• Podczas koronacji w 1804 roku w katedrze Notre-Dame Napoleon sam włożył sobie koronę na głowę, co było gestem aż bezczelnie symbolicznym: Kościół może patrzeć, ale historia należy do mnie. Skromność wyszła wtedy na papierosa i już nie wróciła.
• W 1803 roku sprzedał Stanom Zjednoczonym Luizjanę, czyli ogromne terytorium w Ameryce Północnej. Dzięki temu USA podwoiły swój obszar, a Napoleon zdobył pieniądze potrzebne do europejskich planów wojennych.
• Po klęsce został zesłany nie raz, lecz dwa razy: najpierw na Elbę, skąd wrócił jeszcze na słynne Sto Dni, a dopiero potem na odległą Świętą Helenę, gdzie legenda zaczęła pracować już pełną parą.

Po Waterloo zostaje pytanie, nie pomnik

Napoleon fascynuje, bo wymyka się wygodnym etykietom. Był dzieckiem rewolucji i jej grabarzem, modernizatorem i despotą, strategiem genialnym i człowiekiem uzależnionym od własnego powodzenia. Jego życie przypomina ostrzeżenie napisane dużymi literami na marginesie dziejów: wielka energia bez granic moralnych potrafi zbudować kodeks, armie, instytucje i mit — a potem podpalić pół kontynentu w imię własnej nieomylności. I może dlatego Napoleon wciąż nie daje nam spokoju. Nie dlatego, że był „wielki”, lecz dlatego, że pokazuje, jak cienka bywa linia między geniuszem a katastrofą, kiedy człowiek zaczyna wierzyć, że historia mówi do niego po imieniu.

Józef Michałek – Radio Awangarda