James Chadwick – człowiek, który znalazł brakujący kawałek atomu
Czasem wielkie odkrycie naukowe wygląda tak niepozornie, że aż trudno uwierzyć, co z niego później wyniknie. Nie ma błysku na niebie, wielkiej eksplozji ani okrzyku „Eureka!”. Jest laboratorium, kilka wcześniejszych eksperymentów, trochę parafiny i człowiek, który patrzy na wyniki i dochodzi do wniosku, że w jądrze atomu musi ukrywać się coś, czego dotąd nikt nie potrafił jednoznacznie wykazać.
Tym człowiekiem był James Chadwick, urodzony 20 października 1891 roku brytyjski fizyk, który w 1932 roku udowodnił istnienie neutronu. Trzy lata później dostał za to Nagrodę Nobla. Brzmi jak elegancka historia naukowego sukcesu, ale jego droga do tego odkrycia miała po drodze także cztery lata internowania podczas wojny, pracę u boku Ernesta Rutherforda, a później udział w projekcie, który pokazał najbardziej niepokojącą stronę fizyki jądrowej – budowie bomby atomowej.
Najpierw miał być matematykiem, potem przyszła fizyka
Chadwick pochodził z niezamożnej rodziny. Jego ojciec pracował w przemyśle bawełnianym, matka była wcześniej służącą domową, a droga syna do świata wielkiej nauki nie była czymś oczywistym. Jako nastolatek zdobył stypendium umożliwiające mu studia na Uniwersytecie w Manchesterze. Co ciekawe, początkowo zamierzał studiować matematykę, lecz trafił na fizykę – i najwyraźniej los uznał, że nie warto już tej pomyłki poprawiać.
W Manchesterze spotkał Ernesta Rutherforda, jednego z ojców fizyki jądrowej, i właśnie pod jego wpływem zainteresował się promieniotwórczością oraz strukturą atomu. W 1913 roku wyjechał do Berlina, gdzie pracował z Hansem Geigerem. Rok później wybuchła I wojna światowa i jako obywatel brytyjski Chadwick został internowany w Niemczech. Spędził znaczną część wojny w obozie Ruhleben. Nawet tam, w bardzo skromnych warunkach, próbował prowadzić eksperymenty. Po wojnie wrócił do Wielkiej Brytanii i ponownie związał się z Rutherfordem, tym razem w słynnym Laboratorium Cavendisha w Cambridge.
Coś się nie zgadzało w atomie
Na początku lat trzydziestych fizycy wiedzieli już, że atom nie jest najmniejszą niepodzielną cegiełką materii. Znali elektrony i protony, lecz opis jąder atomowych wciąż pozostawiał niewygodne pytania. Rutherford już w 1920 roku rozważał istnienie neutralnego składnika jądra, ale brakowało eksperymentalnego dowodu. I tu zaczyna się najciekawsze.
Niemieccy fizycy Walther Bothe i Herbert Becker zauważyli wcześniej niezwykle przenikliwe promieniowanie powstające podczas bombardowania berylu cząstkami alfa. Irène i Frédéric Joliot-Curie badali później jego zachowanie, obserwując między innymi wybijanie protonów z substancji bogatych w wodór. Interpretowano to jako bardzo energetyczne promieniowanie gamma.
Chadwick nie był przekonany. Powtórzył eksperymenty, wykorzystując między innymi beryl oraz parafinę bogatą w wodór, i zaczął dokładnie analizować energie wyrzucanych protonów. Wyniki nie chciały pasować do hipotezy promieniowania gamma. Pasowały natomiast znakomicie do czegoś innego – do istnienia cząstki niemającej ładunku elektrycznego i posiadającej masę zbliżoną do masy protonu.
W lutym 1932 roku opublikował w „Nature” krótką pracę „Possible Existence of a Neutron”, a kilka miesięcy później przedstawił pełniejsze wyniki w artykule „The Existence of a Neutron”. Brakujący element jądra atomowego został znaleziony.

Neutron otworzył drzwi, których nie dało się już zamknąć
Znaczenie odkrycia było ogromne właśnie dlatego, że neutron jest elektrycznie obojętny. Proton, próbując dostać się do dodatnio naładowanego jądra, napotyka odpychanie elektrostatyczne. Neutron może wnikać w jądro znacznie łatwiej, dzięki czemu stał się niezwykle skutecznym narzędziem badań reakcji jądrowych. Odkrycie Chadwicka błyskawicznie zmieniło sposób rozumienia budowy materii i przygotowało grunt pod kolejne przełomy fizyki jądrowej. W 1935 roku otrzymał za nie Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.
Tyle że nauka ma pewną niewygodną cechę – odkrycie samo nie wybiera, do czego zostanie wykorzystane.
Kiedy pod koniec 1938 roku odkryto rozszczepienie jądra atomowego, neutron znalazł się w centrum wydarzeń prowadzących zarówno do rozwoju energetyki jądrowej, jak i broni atomowej. Podczas II wojny światowej Chadwick uczestniczył w brytyjskich pracach nad możliwością skonstruowania bomby, a następnie kierował brytyjską misją naukową współpracującą z amerykańskim Projektem Manhattan. Miał dostęp do najważniejszych prac prowadzonych w Stanach Zjednoczonych i był świadkiem próby Trinity w lipcu 1945 roku.
Jest w tym pewien gorzki paradoks. Człowiek, który odkrył neutralną cząstkę ukrytą w atomie, pomógł jednocześnie otworzyć drogę do technologii, która potrafiła uwolnić z atomowego jądra energię zdolną niszczyć całe miasta.
Fizyk, który nie pasował do mitu szalonego geniusza
Chadwick nie był typem naukowca, który buduje wokół siebie legendę. Nie miał teatralnego temperamentu Feynmana ani medialnej rozpoznawalności Einsteina. Był przede wszystkim eksperymentatorem – cierpliwym, precyzyjnym i podejrzliwym wobec wyjaśnień, które zbyt łatwo pasowały do oczekiwań.
Po wojnie wrócił do Cambridge i w latach 1948–1959 kierował Gonville and Caius College. Zmarł 24 lipca 1974 roku w Cambridge, mając 82 lata. Jego nazwisko nie funkcjonuje dziś w kulturze popularnej tak powszechnie jak nazwiska Einsteina, Oppenheimera czy Bohra, lecz bez neutronu Chadwicka historia fizyki XX wieku wyglądałaby zupełnie inaczej.
Dlaczego warto o nim pamiętać?
Bo historia Jamesa Chadwicka pokazuje, że w nauce czasem najważniejsze jest zauważenie, że dotychczasowe wyjaśnienie po prostu nie wystarcza. Nie wymyślił neutronu przy biurku – zobaczył wyniki eksperymentów, zakwestionował dominującą interpretację i sprawdził, co naprawdę z nich wynika.
A potem przyszła druga lekcja, znacznie mniej wygodna. Jedno z najpiękniejszych odkryć fizyki fundamentalnej stało się kluczem zarówno do poznania wnętrza materii, jak i do stworzenia najpotężniejszej broni w dziejach. Chadwick przypomina więc, że nauka odpowiada na pytanie „co możemy zrobić?”, lecz pytanie „czy powinniśmy?” zawsze pozostaje już po naszej stronie.
Ciekawostki
• Chadwick zamierzał początkowo studiować matematykę, lecz ostatecznie trafił na fizykę – decyzja, która okazała się wyjątkowo szczęśliwa dla historii nauki.
• Podczas I wojny światowej spędził kilka lat jako internowany obywatel brytyjski w niemieckim obozie Ruhleben i nawet tam próbował prowadzić badania naukowe.
• Jego pierwsza informacja o neutronie ukazała się w „Nature” w 1932 roku pod ostrożnym tytułem „Possible Existence of a Neutron” – „Możliwe istnienie neutronu”.
• Od publikacji pierwszej pracy do otrzymania Nagrody Nobla minęły zaledwie trzy lata.
• Podczas Projektu Manhattan kierował brytyjską misją naukową współpracującą z Amerykanami przy budowie pierwszej broni atomowej.
Józef Michałek – Radio Awangarda