Nie z marmuru, tylko z żywego nerwu
Są twórcy, których czyta się z podziwem. Są też tacy, których się słucha jak alarmu przeciwpożarowego, bo nie pozwalają wygodnie usiąść w fotelu. Dario Fo należał do tej drugiej kategorii. Urodził się 24 marca 1926 roku w Leggiuno-Sangiano nad Lago Maggiore, w rodzinie, w której opowieść nie była ozdobą życia, tylko jego codziennym narzędziem. Ojciec był kolejarzem i amatorem teatru, matka miała talent narracyjny, a dziadek sprzedając towary z wozu, przyciągał ludzi historiami, satyrą i lokalnymi anegdotami. Młody Fo chłonął ten rytm opowiadania w tawernach, na placach i wśród zwykłych ludzi — i właśnie tam nauczył się czegoś, czego nie da żadna akademia: jak mówić tak, żeby słowo miało zęby.
Najpierw sztuka, potem architektura, a potem już tylko scena
W 1940 roku przeniósł się do Mediolanu, gdzie studiował w Akademii Brera, a po wojnie zaczął też architekturę na politechnice, choć ostatecznie jej nie ukończył. To zresztą bardzo foistyczne: zamiast projektować budynki, wolał rozbierać na części fasady kłamstwa. Był nie tylko dramatopisarzem, lecz także aktorem, reżyserem, scenografem i projektantem kostiumów. W sezonie 1951–1952 poznał Francę Rame, a w 1954 roku się pobrali. I tu zaczyna się jedna z najważniejszych artystycznych spółek XX wieku, bo bez Rame Dario Fo byłby wielki, ale z nią stał się zjawiskiem. Razem tworzyli teatry, teksty, skandale i przedstawienia, które potrafiły rozbawić salę, a chwilę później wbić jej cierń pod skórę.

Śmiech jako broń masowego rażenia hipokryzji
Fo nie robił teatru grzecznego, pachnącego welurem i ministerialnym spokojem. Sięgał do commedii dell’arte, do tradycji średniowiecznych błaznów, do farsy, improwizacji i rubaszności, ale wszystko to służyło jednemu: rozpruwaniu autorytetu, kiedy autorytet zaczynał udawać świętość. Z Francą Rame stworzył kolejne zespoły teatralne, od własnej kompanii po Nuova Scena i La Comune, z którymi grali nie tylko w teatrach, ale też w fabrykach, parkach i salach gimnastycznych. To było wyraźne przesunięcie akcentu: teatr polityczny miał wyjść z salonu i wrócić do ludzi.

Kiedy telewizja mówi „ciszej”, a on odpowiada „głośniej”
W 1962 roku Fo i Rame prowadzili niezwykle popularny program Canzonissima dla RAI, ale gdy polityczne szkice zaczęły uwierać zbyt mocno, pojawiła się cenzura. Odeszli z programu w proteście, a później zostali praktycznie wyrzuceni z włoskiej telewizji na około piętnaście lat. Dla człowieka mniej upartego byłby to koniec albo przynajmniej eleganckie złagodzenie tonu. Fo zrobił odwrotnie. Jeszcze mocniej poszedł w satyrę, a jego najgłośniejsze utwory — Mistero Buffo, Morte accidentale di un anarchico i Non si paga! Non si paga! — stały się dowodem, że śmiech może być nie tylko rozrywką, ale też formą obywatelskiego nieposłuszeństwa.

Nobel, który nie wygładził kantów
W 1997 roku dostał Literacką Nagrodę Nobla. Akademia Szwedzka uzasadniła ten wybór słowami o twórcy, który naśladuje średniowiecznych błaznów, chłostając władzę i broniąc godności poniżonych. To był piękny paradoks: nagrodzono człowieka, który przez całe życie kłuł elity w ich najbardziej wrażliwe miejsca. I bardzo dobrze. Bo Dario Fo nie był salonowym dekoratorem sumień. Był kimś znacznie ciekawszym — artystą, który rozumiał, że kiedy świat robi się zbyt napuszony, trzeba go czasem potraktować śmiechem jak szpilką. Zmarł 13 października 2016 roku w Mediolanie, ale zostawił po sobie teatr, który nadal nie chce być posłuszny.

Ciekawostki
- Komitet Noblowski porównał go do średniowiecznych błaznów, a to w jego przypadku nie była obelga, tylko precyzyjna definicja zawodu.
- Napisał ponad 80 sztuk, część z nich razem z Francą Rame.
- Zanim w pełni oddał się teatrowi, studiował malarstwo i architekturę.
- Po konflikcie wokół Canzonissimy RAI odsunęła jego i Rame od telewizji na długie lata.
- Był nie tylko autorem i aktorem, ale też reżyserem, scenografem i projektantem kostiumów.



Dlaczego warto o nim pamiętać?
Bo Dario Fo przypomina rzecz dość niewygodną, ale cenną: że kultura nie musi być uprzejma, żeby była wielka. Czasem powinna być zadziorna, niegrzeczna, nawet odrobinę bezczelna — byle w służbie prawdy. Fo pokazał, że teatr zaangażowany nie musi brzmieć jak referat, a satyra polityczna nie jest dodatkiem do sztuki, tylko jedną z jej najostrzejszych form. I może właśnie dlatego jego sztuki wciąż oddychają. Władza się zmienia, dekoracje też, ale mechanizmy śmieszności pozostają podejrzanie trwałe.
Józef Michałek – Radio Awangarda