Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Od heroiny i więzienia do „Shantaram” – nieprawdopodobne życie Gregory’ego Davida Robertsa

Od heroiny i więzienia do „Shantaram” – nieprawdopodobne życie Gregory’ego Davida Robertsa

Od heroiny i więzienia do „Shantaram” – nieprawdopodobne życie Gregory’ego Davida Robertsa

Gregory David Roberts – człowiek, który uciekł z więzienia, żeby po latach odnaleźć wolność

Można zmienić nazwisko, kraj, wygląd, otoczenie, a nawet całe życie, ale znacznie trudniej uciec przed samym sobą. Gregory David Roberts, urodzony w 1952 roku w Melbourne jako Gregory John Peter Smith, przekonał się o tym w sposób, którego raczej nikomu nie należałoby polecać jako metody samopoznania. Był uzależniony od heroiny, napadał na instytucje finansowe, trafił do więzienia, uciekł z niego w biały dzień, przez lata pozostawał zbiegiem, żył w Indiach, obracał się w środowisku przestępczym, został ponownie aresztowany i wrócił za kraty. A potem zrobił coś jeszcze mniej prawdopodobnego – ze swojego rozbitego życia stworzył literaturę czytaną przez miliony ludzi.

Gdyby tę historię wymyślił początkujący scenarzysta, ktoś zapewne poradziłby mu, żeby trochę przystopował, bo widz nie uwierzy. Tyle że u Robertsa rzeczywistość rzeczywiście miała wyjątkowo bujną wyobraźnię.

Najpierw był upadek, i to całkiem prawdziwy

W drugiej połowie lat 70. życie Robertsa zaczęło się rozpadać. Po rozpadzie małżeństwa i utracie opieki nad córką popadł w uzależnienie od heroiny. Żeby zdobywać pieniądze na narkotyki, zaczął dokonywać napadów. Później przylgnął do niego przydomek „Gentleman Bandit”, ponieważ podczas rabunków miał zachowywać się uprzejmie i wybierać placówki ubezpieczone od takich zdarzeń.

Brzmi niemal romantycznie, dopóki nie przypomnimy sobie rzeczy oczywistej – człowiek stojący po drugiej stronie widział broń i czuł strach. Sam Roberts po latach nie próbował już tego upiększać. Przyznał, że uprzejmość nie zmienia faktu, iż ludzie oddawali mu pieniądze dlatego, że się bali.

W 1978 roku został skazany na wieloletnie więzienie i osadzony w Pentridge Prison w Melbourne, jednym z najbardziej ponurych zakładów karnych Australii. I właśnie tam jego biografia wykonała pierwszy gwałtowny zwrot.

więzienie Pentridge w Melbourne

Ucieczka przez frontową ścianę

W lipcu 1980 roku Roberts wraz z drugim więźniem uciekł z Pentridge. Nie tunelem wykopywanym miesiącami ani ciężarówką z praniem, jak podpowiadałaby klasyka kina więziennego. Uciekł w biały dzień, wykorzystując remont i przedostając się przez najbardziej bezczelną z możliwych dróg – w rejonie frontowego muru więzienia.

Stał się poszukiwanym zbiegiem. Po krótkim pobycie w Nowej Zelandii trafił do Indii i właśnie tam zaczyna się część jego życia, która później stanie się tworzywem Shantaram.

Bombaj lat 80. nie był dla niego egzotyczną dekoracją. Roberts żył tam przez lata, między innymi w slumsach, pomagał mieszkańcom, a równocześnie – według jego własnych relacji – wszedł w świat przestępczości zorganizowanej. I tu trzeba postawić wyraźną granicę: nie wszystko, co przeżywa Lin, bohater „Shantaram”, można traktować jako dokumentalny zapis życia Robertsa. Autor wielokrotnie podkreślał, że stworzył powieść opartą na rzeczywistych doświadczeniach, ale postacie, dialogi i konstrukcja wydarzeń są literackie.

To rozróżnienie wcale nie osłabia jego historii. Przeciwnie – czyni ją ciekawszą, bo Roberts nie tyle spisał życie, ile przerobił je na mit o człowieku próbującym zrozumieć, kim właściwie się stał.

Więzienie po raz drugi – tym razem z kartką papieru

W 1990 roku został zatrzymany we Frankfurcie i następnie odesłany do Australii, gdzie ponownie znalazł się w więzieniu. Spędził za kratami kolejne lata, w tym okres w izolacji.
I właśnie tam wydarzyło się coś, czego nie da się zamknąć w policyjnym protokole. Człowiek, który wcześniej próbował uciekać od własnego życia przez heroinę, przestępstwa, zmianę tożsamości i kolejne kraje, zaczął uciekać w zupełnie innym kierunku – w pisanie.

Powstawał Shantaram.

Roberts twierdził, że rękopis był podczas pobytu w więzieniu niszczony i że zaczynał pisać od nowa. Po wyjściu na wolność ukończył książkę, która ukazała się w Australii w 2003 roku i stała się międzynarodowym bestsellerem.
To niemal ironia losu: człowiek przez lata poszukiwany przez policję stał się nagle człowiekiem poszukiwanym przez czytelników.

„Shantaram” – prawda, która nie musi być reportażem

Siła Shantaram nie polega na pytaniu: „Czy to wszystko wydarzyło się naprawdę?”. Znacznie ciekawsze brzmi inne: ile prawdy o człowieku można powiedzieć za pomocą fikcji?
Roberts stworzył Lina – australijskiego zbiega, który trafia do Bombaju i zanurza się w świecie slumsów, przyjaźni, miłości, mafii, przemytu, przemocy i duchowych poszukiwań. Widać w nim wyraźne odbicie autora, ale nie jest to jego fotograficzna kopia.
W 2015 roku ukazała się kontynuacja – „Cień góry”, a później Roberts opublikował także „Duchową Ścieżkę”, książkę już zupełnie innego rodzaju, poświęconą poszukiwaniu wewnętrznego spokoju, wierze i praktyce duchowej.
I jest w tym pewien paradoks. Człowiek, który kiedyś szukał wolności, przeskakując więzienny mur, po kilkudziesięciu latach zaczął pisać o wolności, której nie daje żaden otwarty mur.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Nie dlatego, że był „dobrym bandytą”. Taka romantyzacja byłaby zbyt łatwa i, mówiąc wprost, fałszywa. Roberts popełniał przestępstwa, był uzależniony i przez lata podejmował decyzje, które krzywdziły także innych ludzi.
Jego historia jest interesująca z innego powodu.
Pokazuje, że biografia człowieka nie musi być logiczną linią prowadzącą od młodości do dojrzałości. Czasem przypomina wykres sejsmiczny – upadek, ucieczka, kolejny upadek, więzienie, próba odbudowy i dopiero gdzieś pomiędzy tym wszystkim pojawia się sens.

Roberts nie wymazał swojej przeszłości. Zrobił coś trudniejszego – przetworzył ją w opowieść. Być może dlatego Shantaram tak mocno działa na czytelników. Nie dlatego, że każdy chciałby uciec z więzienia, zamieszkać w Bombaju i poznać mafię. Raczej dlatego, że niemal każdy zna mniej spektakularną wersję tego samego pytania:
czy można stać się kimś innym, nie udając jednocześnie, że nigdy nie było się tym, kim było się wcześniej?

Historia Gregory’ego Davida Robertsa nie daje łatwej odpowiedzi. I bardzo dobrze. Najciekawsze historie rzadko ją dają.

Ciekawostki

  • Gregory David Roberts urodził się jako Gregory John Peter Smith w Melbourne w 1952 roku.
  • W 1980 roku uciekł z więzienia Pentridge w biały dzień i przez lata pozostawał zbiegiem.
  • Shantaram ukazał się po raz pierwszy w Australii w 2003 roku i zdobył międzynarodową popularność.
  • Roberts konsekwentnie zaznaczał, że Shantaram nie jest autobiografią, lecz powieścią wykorzystującą jego rzeczywiste doświadczenia.
  • Kontynuacja Shantaram, „Cień góry”, ukazała się w 2015 roku, a w Polsce funkcjonuje właśnie pod tym tytułem.
  • Jego późniejsza „Duchowa Ścieżka” pokazuje zupełnie inną stronę autora – zamiast świata ucieczek i przestępczości pojawia się pytanie o duchowość, sens i wewnętrzną przemianę.
  • Shantaram doczekał się serialowej adaptacji z Charliem Hunnamem w roli Lina.