Najpierw słychać głos

Najpierw słychać głos. Trochę aksamitny, trochę rozkazujący, jakby ktoś otworzył ciężkie drzwi do salonu, w którym fortepian ma więcej do powiedzenia niż połowa obecnych. Jerzy Waldorff nie był po prostu krytykiem muzycznym, publicystą i pisarzem. Był zjawiskiem scenicznym, nawet gdy siedział przy radiowym mikrofonie albo pisał felieton. Należał do tego rzadkiego gatunku ludzi, którzy potrafią zamienić gust w instytucję, a irytację wobec bylejakości w pełnoprawny program obywatelski. Urodzony w 1910 roku w Warszawie, zmarły w 1999 roku, przeszedł przez cały niemal wiek XX jak człowiek, który z jednej strony kocha kulturę wysoką, a z drugiej wie, że sama kultura nie obroni się bez krzeseł, pieniędzy, ludzi i czasem zwykłej puszki na datki.

Muzyka, czyli elegancki sposób mówienia: proszę się obudzić

Waldorff studiował prawo, uczył się muzyki, ale ostatecznie wybrał rolę pośrednika między partyturą a publicznością. I bardzo dobrze, bo paragrafy straciły zapewne przeciętnego prawnika, natomiast muzyka zyskała popularyzatora z temperamentem teatralnym. Pisał o muzyce tak, jakby nie była ona szacownym zabytkiem w gablocie, lecz żywym organizmem: kapryśnym, olśniewającym, czasem nieznośnym, ale wartym wszystkich awantur. W książkach takich jak „Sekrety Polihymnii”, „Ciach go smykiem!”, „Wielka gra. Rzecz o Konkursach Chopinowskich” czy „Serce w płomieniach – słowo o Szymanowskim” nie ustawiał się w pozycji kapłana od nut. Raczej brał czytelnika za łokieć i mówił: „Proszę posłuchać uważniej, bo tu się właśnie dzieje coś znacznie ciekawszego niż pańskie codzienne kłopoty”.

Frak, cień i rachunek sumienia

Waldorff bywa opowiadany jak postać z lepszego, bardziej stylowego świata: głos, maniery, jamnik Puzon, muzyka, Powązki, wielkie nazwiska. Tyle że każda porządna biografia, jeśli nie jest robiona z cukru pudru, ma także miejsca chropowate. Przed wojną związany był ze środowiskami narodowymi, a jego publicystyka z końca lat trzydziestych zawierała również teksty, które dzisiaj trzeba nazwać jasno: antysemickie. Jednocześnie potrafił zerwać ze środowiskiem, gdy nie akceptował jego coraz ostrzejszego antysemityzmu. To nie jest wygodna sprzeczność, ale właśnie dlatego warto ją zostawić w obrazie, zamiast lakierować portret na wysoki połysk. Waldorff nie był porcelanowym świętym kultury. Był człowiekiem swojej epoki, ze wszystkimi jej napięciami, błędami, odruchami i późniejszymi gestami, które nie unieważniają win, ale komplikują łatwe wyroki.

Powązki: wielka lekcja z małej puszki

Najbardziej obywatelski gest Waldorffa miał w sobie coś genialnie prostego. Zamiast wygłaszać kolejny lament nad zaniedbanymi grobami ludzi zasłużonych, założył Społeczny Komitet Opieki nad Starymi Powązkami i doprowadził do corocznych kwest na ratowanie zabytkowych nagrobków. To był pomysł niemal bezczelny w swojej skuteczności: jeśli pamięć narodowa jest ważna, to proszę bardzo — niech ma twarz konkretnego człowieka stojącego przy bramie cmentarza, niech brzęczy monetą, niech wymaga wysiłku. Waldorff zrozumiał coś, czego wielu dostojnych mówców nie pojmuje do dziś: tradycja nie przetrwa od przemówień. Tradycja przetrwa wtedy, gdy ktoś przyjdzie, odśnieży, odnowi, zapłaci, przypilnuje i jeszcze namówi innych, żeby zrobili to samo.

Pięć ciekawostek, które odsłaniają Waldorffa z mniej oczywistej strony

• Choć często nazywano go baronem i arystokratą, sam protestował przeciwko takim określeniom, mimo że jego styl życia i sposób bycia chętnie podsuwały legendzie wygodny fotel.
• Biegle znał francuski, angielski i niemiecki, co w jego przypadku nie było ozdobą salonową, lecz narzędziem prawdziwego uczestnictwa w kulturze europejskiej.
• Po wojnie pomagał przy redagowaniu wspomnień Władysława Szpilmana, wydanych w 1946 roku pod tytułem „Śmierć miasta”.
• W 1976 roku został usunięty z Polskiego Radia po podpisaniu protestu środowiska muzycznego przeciw zmianom w konstytucji PRL.
• Przez lata towarzyszyły mu jamniki o imieniu Puzon, które stały się niemal częścią jego publicznego wizerunku — bo jeśli krytyk muzyczny ma mieć psa, to oczywiście nie Burka, tylko Puzona.

Po co nam dzisiaj Waldorff?

Waldorff jest potrzebny nie jako pomnik, lecz jako kłopotliwe przypomnienie, że kultura wymaga charakteru. Nie wystarczy ją lubić, cytować i ozdabiać nią uroczystości. Trzeba czasem zawalczyć o cmentarz, o pamięć, o muzykę, o standard rozmowy, o smak, który nie jest snobizmem, tylko formą oporu przeciw duchowej tandecie. Można się z Waldorffem spierać, można mu wypominać, można podziwiać jego skuteczność i drażnić się jego teatralnością. Ale trudno odmówić mu jednego: umiał zamienić własną osobowość w narzędzie działania. A to rzadka sztuka. Zwłaszcza dziś, gdy tak wielu ludzi ma poglądy, a tak niewielu potrafi z nich zrobić coś trwalszego niż wpis w internecie.