Dziecko żywiołu, które nauczyło się czytać z dziecięcej książeczki

Wyobraź sobie dziewczynkę w cygańskim taborze, gdzie alfabet nie był ani potrzebą, ani cnotą, tylko dziwactwem. A jednak Papusza, urodzona około 1908 roku, patrzyła na litery jak na małe zaklęcia. Ukradkiem pożyczyła elementarz od wiejskiej dziewczynki i zaczęła sama rozszyfrowywać świat – literkę po literce, bez nauczyciela, bez zachęty. Była analfabetką, która wbrew losowi nauczyła się czytać i pisać – a potem użyła tego daru, by dać głos całemu narodowi. Tabor żył muzyką, ogniem i drogą, a ona – słowem, które nosiła w sobie jak zaczarowaną rzekę.

Poetka, której metafory pachniały dymem ognisk i mokrymi drogami

Papusza nie uczyła się poezji – ona ją wyśpiewywała. Melodie przechodziły przez nią jak wiatr przez liście. Gdy Jerzy Ficowski odkrył jej talent, zobaczył w niej nie egzotyczną ciekawostkę, lecz prawdziwy, surowy głos Romów – nieupiększony, nieuczesany, ale przejmujący jak cisza po burzy. To on zachęcił ją do zapisywania pieśni i opowieści. Pieśni Papuszy były pełne melancholii, bólu i zachwytu nad wędrownym życiem, które znikało na jej oczach. Ona czuła, że świat taborów, tak jak go znała, kończy swój czas – i opłakiwała go słowami, których dziś nie da się pomylić z niczym innym.

Głos, który zachwycił Polskę – i rozsierdził Romów

I tu zaczyna się dramat, który można by opowiedzieć jak grecką tragedię. Papusza zaczęła publikować, a Ficowski – zupełnie w dobrej wierze – opisał kulturę romską w sposób zbyt szczery dla środowiska, które chroniło swoje tajemnice jak skarb. W efekcie Papuszę uznano za „zdrajczynię”, która rzekomo ujawniła sekrety narodu gadziom. Była to niesprawiedliwość bolesna jak cios w plecy: kobieta, która ocaliła od zapomnienia cygańską duszę, została przez nią odrzucona. Wyrzucono ją z taboru, przeklinano, aż jej wrażliwość zaczęła pękać. Żyła później w samotności, w której nawet poezja milknie.

Z taboru byłam, teraz znikąd jestem. Dyźko mówił: „Nie pisz wierszy, bo będziesz nieszczęśliwa.” A ja pisała jak ta głupia i stało się teraz, że nigdzie nie należę.

Cisza, która jest jeszcze jedną pieśnią

W ostatnich latach życia Papusza chorowała, a jej głos przycichł. Ale paradoks jej losu polega na tym, że to właśnie ona ocaliła romską kulturę w polskiej świadomości, mimo że przypłaciła to wykluczeniem. Współcześnie jej poezja wraca – uczciwsza i prawdziwsza niż niejeden tom „profesjonalnej” literatury. Papusza to symbol: niepokorna, tragiczna i piękna. Jej słowa brzmią dziś jak przestroga: że sztuka – kiedy jest autentyczna – potrafi kosztować więcej, niż jesteśmy gotowi zapłacić.

Ciekawostki

• Imię „Papusza” oznacza lalkę – ironiczne, bo nie była niema ani bezwolna; była siłą natury.
• Jej pierwszy wiersz powstał z pieśni, którą Ficowski kazał jej… powtórzyć tyle razy, aż w końcu zapisała ją sama.
• Papusza twierdziła, że „piosenka przychodzi jak ptak – siada na chwilę i odleci, jeśli jej nie zapiszesz”.
• W 1950 roku jej twórczość została uznana za zbyt szczerą – co w świecie Romów było równoznaczne z wyrokiem.
• Film „Papusza” (2013) Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze przywrócił ją zbiorowej pamięci.

Dlaczego warto o niej pamiętać?

Papusza uczy, że wolność słowa kosztuje najwięcej tych, którzy mają tylko słowa. Jej życie to historia o człowieku stojącym między dwoma światami – polskim i romskim – i niedopasowanym do żadnego. To także przypomnienie, że sztuka nie zawsze daje chwałę; czasem daje samotność. A jednak jej głos pozostał – czysty, kruchy, prawdziwy. Właśnie dlatego Papusza jest jedną z najważniejszych poetek polskiego XX wieku.