Nie tylko pieniądze dzielą ludzi – Pierre Bourdieu i ukryte reguły społeczeństwa

Można oczywiście wierzyć, że wybieramy muzykę, książki, ubrania i sposób spędzania wolnego czasu wyłącznie według własnego gustu. Brzmi przyjemnie, daje poczucie niezależności i pozwala sądzić, że człowiek sam napisał swój życiowy scenariusz. Pierre Bourdieu pojawił się jednak z niewygodnym pytaniem: a co, jeśli nawet nasze najbardziej osobiste wybory zostały częściowo ułożone przez środowisko, w którym dorastaliśmy?

Urodził się 1 sierpnia 1930 roku w Denguin, niewielkiej miejscowości w południowo-zachodniej Francji. Jego ojciec wywodził się z rodziny chłopskiej i pracował na poczcie, dlatego droga syna do najbardziej elitarnych francuskich szkół nie była społecznie oczywista. Bourdieu przeszedł jednak przez liceum w Pau, paryskie Lycée Louis-le-Grand i prestiżową École normale supérieure, a więc instytucje należące do samego centrum francuskiego systemu kształcenia elit.

Chłopak z prowincji wśród ludzi, którzy znali reguły gry

I właśnie tutaj zaczyna się rzecz najważniejsza. Bourdieu znalazł się w świecie, którego język, maniery i niewypowiedziane zasady dla wielu jego kolegów były czymś naturalnym, wyniesionym z domu. On musiał je obserwować, rozpoznawać i przyswajać. Człowiek pochodzący spoza elity zobaczył z bliska, że szkoła ocenia nie tylko wiedzę, lecz także sposób mówienia, pewność siebie, obycie i znajomość kodów kulturowych.

Z tego doświadczenia wyrósł później jeden z najważniejszych terminów jego socjologii – kapitał kulturowy. Nie chodziło po prostu o przeczytane książki czy znajomość malarstwa, ale o cały zasób nawyków, kompetencji, języka i zachowań, dzięki którym człowiek potrafi poruszać się w określonym środowisku. Jedni otrzymują ten kapitał niemal niezauważalnie, podczas rodzinnych rozmów, wyjazdów, wizyt w teatrze i codziennych kontaktów. Inni muszą zdobywać go później, często nie wiedząc nawet, że uczestniczą w grze, której zasad nikt im nie wyjaśnił.

Algieria, czyli moment, gdy filozof zaczął patrzeć na ludzi

Bourdieu początkowo kształcił się jako filozof, lecz jego intelektualną drogę zmieniła Algieria. Trafił tam w połowie lat pięćdziesiątych podczas wojny o niepodległość, a później pracował na Uniwersytecie Algierskim i prowadził badania terenowe. Obserwował rozpad tradycyjnych wspólnot, przymusowe przesiedlenia oraz ludzi wyrwanych z dawnego porządku i wrzuconych w brutalną rzeczywistość kolonialną.

To właśnie wtedy filozof coraz wyraźniej stawał się socjologiem. Nie wystarczały mu już wielkie abstrakcyjne systemy, ponieważ chciał wiedzieć, jak historia i władza zapisują się w ludzkich gestach, aspiracjach, lękach i sposobach myślenia. Fotografował mieszkańców Algierii, rozmawiał z nimi i badał ich codzienne życie. Te doświadczenia pomogły mu stworzyć pojęcie habitusu.

Habitus nie jest ani charakterem, ani świadomie przyjętym światopoglądem. To raczej zespół głęboko osadzonych dyspozycji – wyczucie tego, co „jest dla mnie”, co wypada, czego można pragnąć i gdzie lepiej się nie wychylać. Człowiek nie otrzymuje instrukcji zatytułowanej „twoje miejsce w społeczeństwie”. Uczy się go stopniowo, aż granice narzucone przez otoczenie zaczyna uważać za własne wybory.

Gust jako elegancka forma społecznego paszportu

Najgłośniejsza książka Bourdieu, „Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia”, pokazywała, że gust nie jest niewinną prywatną skłonnością. To, czego słuchamy, co jemy, jakie obrazy podziwiamy i jak urządzamy mieszkanie, może zdradzać nasze miejsce w strukturze społecznej. Kultura bywa przyjemnością, ale może być również paszportem, za pomocą którego jedni rozpoznają „swoich”, a innych dyskretnie pozostawiają za drzwiami.

Bourdieu nie twierdził przy tym, że ludzie są bezwolnymi marionetkami. Pokazywał raczej, że działamy w różnych polach — politycznym, akademickim, artystycznym czy medialnym – z których każde posiada własne stawki, hierarchie i reguły awansu. O pozycję walczymy nie tylko kapitałem ekonomicznym, lecz także społecznym, czyli siecią znajomości, kulturowym oraz symbolicznym — prestiżem, tytułami i uznaniem.

Najbardziej subtelna pozostaje jednak przemoc symboliczna. Nie potrzebuje policjanta ani otwartej groźby. Działa wtedy, gdy język i wartości grup dominujących zostają uznane za jedyne naturalne i właściwe. Człowiek przegrywa, lecz zamiast zapytać o reguły gry, dochodzi do wniosku, że po prostu nie był wystarczająco zdolny, elegancki albo „na poziomie”.

Profesor, który nie chciał zostać meblem w gabinecie

W 1982 roku Bourdieu objął katedrę socjologii w Collège de France i pozostał jej profesorem do 2001 roku. Był to osobliwy finał drogi syna prowincjonalnego pracownika poczty – trafił do instytucji będącej symbolem francuskiego prestiżu akademickiego, a następnie wykorzystał tę pozycję, by badać mechanizmy wytwarzania prestiżu. W 1993 roku otrzymał Złoty Medal CNRS, jedno z najważniejszych francuskich wyróżnień naukowych.

Nie zamknął się jednak w świecie seminariów. W latach dziewięćdziesiątych angażował się publicznie, krytykował neoliberalne reformy, koncentrację mediów oraz podporządkowanie kultury logice rynku. Poparł między innymi strajkujących kolejarzy w 1995 roku. Socjologię nazywał sportem walki – nie dlatego, że miała służyć propagandzie, ale ponieważ odsłanianie mechanizmów dominacji zawsze komuś przeszkadza.

Zmarł 23 stycznia 2002 roku w Paryżu. Zostawił po sobie język, który pozwala zauważyć rzeczy wcześniej trudne do nazwania: społeczne dziedziczenie przewagi, ukryte reguły instytucji oraz tę osobliwą sztuczkę, dzięki której przywilej potrafi przebrać się za talent, a nierówność – za naturalny porządek.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Bo Bourdieu przypomina, że wolność zaczyna się nie wtedy, gdy ogłaszamy własną niezależność, lecz wtedy, gdy rozpoznajemy siły kształtujące nasze wybory. Nie odbierał człowiekowi sprawczości. Przeciwnie – próbował pokazać, gdzie kończą się nasze rzeczywiste decyzje, a zaczynają odziedziczone lęki, kompleksy i oczekiwania.

Po lekturze Bourdieu trudniej już patrzeć niewinnie na szkołę, media, rynek sztuki czy rozmowę kwalifikacyjną. Za każdym razem warto zapytać: kto ustalił reguły, czyje kompetencje uznano za wartościowe i dlaczego jedni od początku czują się tutaj jak u siebie, podczas gdy inni stoją w drzwiach i przepraszają, że przyszli.

Ciekawostki

• Bourdieu zaczynał jako filozof, lecz doświadczenia wyniesione z Algierii skierowały go ku socjologii i antropologii.
• Podczas badań w Algierii wykonywał zdjęcia dokumentujące codzienność mieszkańców, przesiedlenia i skutki kolonialnej przemocy; zachowało się blisko tysiąc fotografii i odbitek.
• W 1975 roku założył czasopismo naukowe „Actes de la recherche en sciences sociales”, które miało łączyć rygor badań z krytyką utrwalonych hierarchii akademickich.
• „Dystynkcja” została uznana przez Międzynarodowe Towarzystwo Socjologiczne za jedno z najważniejszych dzieł socjologicznych XX wieku.
• Dokument Pierre’a Carles’a „Socjologia jest sportem walki” z 2001 roku pokazuje Bourdieu podczas wykładów, debat, badań i publicznych wystąpień.
• Do najważniejszych książek dostępnych po polsku należą: „Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia”, „Męska dominacja”, „Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego”, „Rozum praktyczny. O teorii działania”, „Zmysł praktyczny”, „Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania” oraz „O telewizji. Panowanie dziennikarstwa”.

Józef Michałek – Radio Awangarda