Co łączy klasę średnią, buty z logo i zainteresowanie operą?

Niech pierwszy rzuci książką, kto nigdy nie miał poczucia, że „niby jesteśmy równi, ale jednak nie do końca”. I właśnie tu wchodzi Pierre Bourdieu, cały na francusko, z teorią, która wyjaśnia, dlaczego człowiek z dyplomem politechniki i kolekcją winylowych płyt jazzu z lat 60. czuje się „inaczej” niż jego sąsiad z trójką dzieci i kredytem na mikser planetarny. Urodzony w 1930 roku Bourdieu był nie tylko socjologiem, ale też filozofem i błyskotliwym krytykiem społecznych iluzji. Przez całe życie zajmował się tym, co dla innych było niewidzialne – czyli strukturami społecznymi, które kształtują nasze wybory, gusta i pozycję w drabinie społecznej.

Jego najgłośniejsze koncepcje? Habitus, czyli zinternalizowany system nawyków i postaw, który dziedziczymy, a niekoniecznie rozumiemy. I kapitał kulturowy, czyli to wszystko, co sprawia, że jedni czują się jak ryba w operze, a inni wolą Netflix i chipsy. Dla Bourdieu nie liczyło się tylko „co masz” (czyli pieniądze), ale też „co wiesz”, „co znasz” i „kogo znasz”. Tym samym rzucił wyzwanie ekonomicznym redukcjonistom i pokazał, że nierówności społeczne to nie tylko portfel, ale też język, smak i gest.

Socjolog na barykadzie

Ale Bourdieu to nie tylko teorie – to również działacz społeczny, który nie bał się mówić głośno o patologiach systemu. W latach 90. aktywnie wspierał protesty przeciwko neoliberalnym reformom edukacji i rynku pracy we Francji. Uważał, że nauka nie powinna być oderwana od rzeczywistości, a intelektualista ma obowiązek mówić prawdę władzy – i to niekoniecznie szeptem.

Jego książki, choć pisane gęstym językiem, trafiły do kanonu nie tylko socjologii, ale też kulturoznawstwa, edukacji i filozofii. „Dystynkcja”, jego opus magnum, do dziś jest lekturą obowiązkową na kierunkach humanistycznych, nawet jeśli połowa studentów potrzebuje do niej słownika i kawy w termosie. Ale warto – bo w tej książce Bourdieu analizuje społeczeństwo z chirurgiczną precyzją. Pokazuje, jak gusta, wybory i style życia są związane z klasą społeczną. I że „obiektywna prawda” to często tylko punkt widzenia klasy dominującej.

Ciekawostki

• Pierre Bourdieu był z wykształcenia filozofem, ale dopiero socjologia pozwoliła mu – jak sam mówił – „rozmawiać z rzeczywistością”.
• Jako młody naukowiec prowadził badania w Algierii podczas wojny o niepodległość, co ukształtowało jego wrażliwość na przemoc symboliczną.
• Odrzucił nominację do prestiżowej Collège de France, zanim w końcu przyjął ją… bo uznał, że może lepiej służyć sprawie społecznej sprawiedliwości z wnętrza systemu.
• Jego prace miały ogromny wpływ nie tylko na naukę, ale też na sztukę, media, a nawet… modę – bo pokazywał, jak styl jest funkcją klasowych hierarchii.
• W 2001 roku powstał o nim film dokumentalny „Sociology is a Martial Art” – bo dla Bourdieu socjologia była walką, nie akademickim ćwiczeniem.