Człowiek, który nie pasował do własnej metki
Shūsaku Endō urodził się w 1923 roku w Tokio, część dzieciństwa spędził w Mandżurii, a po rozwodzie rodziców wrócił z matką do Japonii. Wkrótce został ochrzczony na katolika — i właśnie tu zaczyna się jego prawdziwy dramat, bo nie chodziło o wygodne przyjęcie wiary, tylko o wejście w rolę człowieka, który od początku był trochę „nie stąd”. Sam Endō porównywał później ten chrzest do aranżowanego małżeństwa, a chrześcijaństwo do zachodniego garnituru, który uwiera. Trudno o lepszy punkt wyjścia dla pisarza, który przez całe życie będzie rozbierał na części pytanie, czy dusza może mieszkać w cudzym języku, cudzej religii i cudzej formie, nie dusząc się przy tym z grzeczności.

Japonia, która nie chciała łatwej Ewangelii
Potem przyszły studia z literatury francuskiej na Keiō i wyjazd do Lyonu, gdzie Endō zetknął się nie tylko z europejską kulturą, ale też z rasizmem, odrzuceniem i ciężką chorobą. Gruźlica zostawiła mu na całe życie ślad dosłowny i brutalny — usunięto mu jedno płuco. Można powiedzieć, że wrócił do Japonii z podwójną wiedzą: o Zachodzie, który wcale nie jest tak szlachetny, jak lubi o sobie opowiadać, i o Japonii, która niekoniecznie daje się łatwo ochrzcić cudzym słownikiem. Z tej szczeliny powstała jego literatura: „Morze i trucizna” o moralnej zgniliźnie wojny, a potem „Milczenie” — powieść, która nie pyta, czy wiara jest piękna, tylko czy wytrzymuje kontakt z bólem, strachem i upokorzeniem. I to już nie jest religijna pocztówka, tylko sekcja zwłok pewności.



Endō nie pisał o świętych, tylko o ludziach z drżeniem rąk
Najciekawsze u Endō jest to, że interesowali go nie herosi, lecz słabi. Nie ci, którzy stoją prosto na tle zachodu słońca i mówią wielkie rzeczy, ale ci, którzy się cofają, mylą, wstydzą, zdradzają i potem próbują zrozumieć, co właściwie zrobili ze swoim sumieniem. Sam przyznawał, że w „Milczeniu” chciał pisać z perspektywy słabeusza, nie mocarza ducha. Dlatego jego twórczość działa tak mocno: nie jest pochwałą triumfu, tylko próbą ocalenia godności człowieka, który nie dorasta do własnych deklaracji. Widać to i w „Samuraju”, gdzie zderzenie kultur nie jest egzotyczną dekoracją, lecz polem duchowego pęknięcia, i w „Życiu Jezusa”, gdzie Chrystus nie przypomina złotego posągu z importu, tylko kogoś bliskiego cierpieniu, samotności i ludzkiej bezradności. Endō jakby szeptał: spokojnie, wielkie prawdy też mogą chodzić kulejąc.
Pięć ciekawostek, które robią z niego kogoś więcej niż „autora Milczenia”
- po pierwsze, już w 1955 roku dostał Nagrodę Akutagawy za nowelę „White Man”, więc nie był jednym cudem literackim, tylko pełnoprawnym graczem powojennej literatury japońskiej.
- po drugie, w Nagasaki działa Muzeum Literackie Shūsaku Endō, ulokowane właśnie w regionie związanym z historią ukrytych chrześcijan i z wyobraźnią „Milczenia”.
- po trzecie, rok 2023 był tam obchodzony jako setna rocznica jego urodzin.
- po czwarte, przy muzeum stoi kamienny pomnik związany z „Milczeniem”, z inskrypcją o ludzkim smutku i zbyt błękitnym morzu — zdaniem tak prostym, że aż nieprzyzwoicie trafnym.
- po piąte, to miejsce w październiku 2024 roku odnotowało 600 tysięcy odwiedzających, co dowodzi, że Endō wcale nie został zamknięty w szufladzie z napisem „pisarz dla bardzo cierpliwych katolików”.

Dlaczego Endō brzmi dziś podejrzanie aktualnie
Dzisiaj, kiedy wszyscy tak chętnie dzielą świat na obozy, etykiety i moralne mundury szyte na jedną miarę, Endō wraca jak ktoś nieproszony, ale potrzebny. Bo on nie ufał ani czystym ideom, ani czystym ludziom. Wiedział, że człowiek jest mieszaniną tchórzostwa, tęsknoty, śmieszności i pragnienia dobra, a literatura ma sens tylko wtedy, gdy potrafi to wszystko unieść bez taniego uniewinnienia. Dlatego „Milczenie” wciąż wraca — także przez filmowe adaptacje, w tym tę Martina Scorsesego — a sam Endō pozostaje jednym z tych pisarzy, którzy nie poprawiają nam nastroju, tylko podnoszą poziom wewnętrznej uczciwości. Co, przyznajmy, jest usługą rzadszą niż coaching i znacznie cenniejszą.
Józef Michałek – Radio Awangarda