Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Remarque – pisarz, który przeżył front, ale nigdy z niego nie wrócił

Remarque – pisarz, który przeżył front, ale nigdy z niego nie wrócił

Remarque – pisarz, który przeżył front, ale nigdy z niego nie wrócił

Erich Maria Remarque – człowiek, który wyjął wojnę z propagandy

W Osnabrück, 22 czerwca 1898 roku, urodził się chłopak, który miał zostać nauczycielem, może redaktorem, może zwyczajnym człowiekiem z porządnym zawodem i spokojnym życiem. Nazywał się wtedy Erich Paul Remark, a nazwisko „Remarque” pojawiło się później, już wtedy, gdy literatura zaczęła robić z niego kogoś większego niż prywatna biografia. I tu od razu warto powiedzieć rzecz najważniejszą: Remarque nie wymyślił wojny jako tematu. On ją odczarował. Wyjął ją z parad, sztandarów, przemówień i bohaterskich min, a potem pokazał, że pod mundurem bardzo często siedzi przestraszony chłopak, któremu ktoś ukradł młodość.

Chłopak z frontu, który nie chciał udawać bohatera

W 1916 roku Remarque został wcielony do niemieckiej armii, a w 1917 roku trafił na front zachodni. Nie był tam długo, ale wystarczająco długo, by zrozumieć, że wojna nie jest romantycznym sprawdzianem charakteru, tylko fabryką strachu, błota, krwi i bezsensu. 31 lipca 1917 roku został ciężko ranny odłamkami pocisku w okolicach Houthulst we Flandrii i trafił do szpitala wojskowego w Duisburgu, gdzie pozostał do końca wojny.

I właśnie dlatego „Na Zachodzie bez zmian” ma taką siłę. To nie jest książka pisana z wygodnego fotela przez człowieka, który usłyszał o wojnie od kolegi kuzyna. Remarque znał zapach frontu, wiedział, jak brzmi artyleria, i rozumiał, że po powrocie z wojny człowiek może wyglądać normalnie, a jednak w środku nosić krajobraz po bombardowaniu.

Erich Maria Remarque (wówczas znany jako Erich Paul Remark) w niemieckim mundurze podczas I wojny światowej około 1917 roku.

Książka, która była zbyt prawdziwa

W 1929 roku ukazała się powieść „Na Zachodzie bez zmian”. Najpierw drukowana była w prasie, później wyszła jako książka i bardzo szybko stała się międzynarodowym bestsellerem. Opowiadała o młodych żołnierzach, którzy idą na front karmieni szkolnym patriotyzmem, a potem odkrywają, że wielkie słowa są często najtańszym paliwem dla cudzej śmierci.

Remarque zrobił coś literacko bezlitosnego: nie napisał książki „przeciw Niemcom” ani „za zwycięzcami”. Napisał książkę przeciwko mechanizmowi, który z młodych ludzi robi mięso armatnie, a potem jeszcze każe im dziękować za udział w tej ponurej ceremonii. I to właśnie rozwścieczyło nacjonalistów. Bo propaganda lubi trupa bohaterskiego, ale bardzo nie lubi trupa prawdziwego.

Nazistom prawda się nie spodobała

Kiedy naziści doszli do władzy, Remarque stał się dla nich kimś niebezpiecznym. Nie dlatego, że miał armię, partię albo gazetę. Miał coś gorszego: zdanie, któremu ludzie wierzyli. Jego książki zakazano, palono je podczas nazistowskich akcji niszczenia „nie-niemieckiej” literatury, a w 1938 roku odebrano mu obywatelstwo niemieckie. Remarque mieszkał już wtedy poza Niemcami, najpierw w Szwajcarii, później w Stanach Zjednoczonych, gdzie w 1947 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie.

Najbardziej bolesny rozdział tej historii dotyczy jednak jego siostry, Elfriede Scholz. Została denuncjowana za antynazistowskie wypowiedzi, skazana przez nazistowski sąd i stracona 16 grudnia 1943 roku. To był cios nie tylko w nią, ale także w Remarque’a – zemsta systemu, który nie mógł dosięgnąć pisarza, więc uderzył w rodzinę.

Emigrant, który pisał o ludziach wykorzenionych

Po sukcesie „Na Zachodzie bez zmian” Remarque nie zamknął się w jednej książce. Pisał dalej o tych, którzy przeżyli, ale nie potrafili już wrócić do dawnego życia. W „Drodze powrotnej”, „Trzech towarzyszach”, „Łuku Triumfalnym”, „Nocy w Lizbonie” czy „Czasie życia i czasie śmierci” wracał do ludzi poranionych przez historię: emigrantów, uchodźców, zakochanych bez przyszłości, cyników z resztką czułości w kieszeni i tych wszystkich, którym XX wiek powiedział: „proszę się nie przyzwyczajać do żadnego miejsca”.

Jest w Remarque’u coś bardzo charakterystycznego: on nie moralizuje ciężkim młotkiem. Raczej sadza człowieka przy stoliku, stawia przed nim kieliszek, papierosa, trochę zmęczenia, trochę ironii, a potem pokazuje, że pod eleganckim płaszczem może być rana, której nie widać. To literatura bez wielkiego kazania, ale z mocnym kręgosłupem.

Remarque – wakacje w Davos w Szwajcarii.

Ciekawostki

• „Na Zachodzie bez zmian” ukazało się w 1929 roku i bardzo szybko stało się światowym bestsellerem.
• Remarque został ranny na froncie zachodnim 31 lipca 1917 roku i resztę wojny spędził głównie w szpitalu wojskowym.
• Naziści rozpowszechniali fałszywe plotki na jego temat, próbując podważyć jego niemieckość i wiarygodność wojennego doświadczenia.
• Jego książki były w III Rzeszy zakazane i palone jako literatura „niepatriotyczna”.
• Po wojnie Remarque żył m.in. w Szwajcarii i Stanach Zjednoczonych, a zmarł 25 września 1970 roku w Locarno.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Bo Erich Maria Remarque przypomina, że największym przeciwnikiem wojny nie zawsze jest polityk, generał czy trybun. Czasem jest nim pisarz, który umie opisać jednego młodego człowieka tak uczciwie, że nagle cała wielka machina propagandy zaczyna brzmieć jak pusty bęben. Remarque nie odebrał wojnie grozy. Odebrał jej uwodzicielski kostium. I właśnie dlatego wciąż warto go czytać – szczególnie wtedy, gdy ktoś znów zaczyna mówić o historii zbyt gładko, zbyt dumnie i zbyt łatwo.