Strona główna ECCE HOMO - portrety, które inspirują Robert Louis Stevenson – szkocki opowiadacz, który zabrał nas na wyspę skarbów i w mrok ludzkiej duszy

Robert Louis Stevenson – szkocki opowiadacz, który zabrał nas na wyspę skarbów i w mrok ludzkiej duszy

Robert Louis Stevenson – szkocki opowiadacz, który zabrał nas na wyspę skarbów i w mrok ludzkiej duszy

Chudy chłopak z Edynburga, który nie chciał budować latarni

Wyobraź sobie Edynburg 1850 roku: mgła, kamienice, poważna szkocka rodzina inżynierów od latarni morskich. W takim domu rodzi się Robert Louis Stevenson – chuchro z wiecznym kaszlem, które zamiast mierzyć fale i wiatr, woli wymyślać historie o piratach i duchach. Rodzina widzi w nim przyszłego inżyniera, on natomiast widzi… mapę do wyspy skarbów. Studiuje inżynierię, potem prawo, ale tak naprawdę studiuje ludzi: włóczy się po portach, słucha opowieści marynarzy, zapisuje głosy ulicy Edynburga. Choroba płuc sprawia, że od dziecka żyje z poczuciem, że ma mało czasu – więc pisze szybko, intensywnie, jak ktoś, kto chce zdążyć opowiedzieć wszystko przed końcem.

Zmienia imię z Lewis na Louis, rezygnuje z bezpiecznej kariery, a w pakiecie dostaje wieczne spięcia z ojcem. Ale właśnie to napięcie – między oczekiwaniem rodziny a jego własnym głodem wolności – stanie się paliwem dla późniejszych opowieści o ludziach rozdartych między obowiązkiem a pragnieniem ucieczki.

Wyspa skarbów, Jekyll i Hyde – czyli co naprawdę robi z nami przygoda

Kiedy Stevenson pisze „Wyspę skarbów” (1883), niby tworzy powieść dla chłopców: piraci, mapa z czerwonym X, Long John Silver, rum i armaty. Ale pod spodem to książka o tym, jak niewinność zamienia się w doświadczenie, a dzieciak Jim Hawkins uczy się, że świat nie dzieli się prosto na dobrych i złych. Ta historia zdefiniuje na ponad sto lat literaturę przygodową – do dziś, gdy mówimy „piraci”, podświadomie widzimy jego obrazy.

Trzy lata później uderza w zupełnie inny ton. „Doktor Jekyll i pan Hyde” (1886) to nie jest tylko „dziwna opowieść o serum i potworze”. To brutalne pytanie: ile ciemności mieści się w porządnym człowieku. Stevenson pierwszy tak celnie pokazuje, że potwór nie mieszka w lochu ani na zamku, tylko pod dobrze zapiętym kołnierzykiem. Co więcej – pierwszą wersję książki podobno wrzuca do ognia, gdy jego żona Fanny mówi, że brakuje w niej głębi. Pisze całość od nowa w kilka dni i dopiero wtedy powstaje ta legenda o rozdwojeniu jaźni, o której będzie mówić zarówno popkultura, jak i psychiatria.

Między tymi dwoma biegunami – przygoda i groza – rozciąga się całe jego pisarstwo: „Porwany za młodu (Kidnapped)”, „W ogrodzie wierszy dla dzieci (A Child’s Garden of Verses)”, opowiadania i eseje, w których lekkość frazy spotyka się z bardzo poważnym traktowaniem ludzkiej natury.

Chory włóczęga, który uciekł na koniec świata

Ponieważ jego płuca buntują się przeciw wilgotnemu klimatowi Wysp Brytyjskich, Stevenson praktycznie całe dorosłe życie jest w drodze. Zakochuje się w starszej od siebie Amerykance, Fanny Van de Grift Osbourne, i z uporem romantycznego desperata jedzie za nią przez Atlantyk, Góry Skaliste i Kalifornię. To nie jest wygodna turystyka, tylko podróż na granicy zdrowia i finansów. Ale właśnie u jej boku znajdzie równocześnie partnerkę, redaktorkę i pierwszą, bezlitosną krytyczkę – bez Fanny wiele jego tekstów wyglądałoby inaczej, albo nie powstałoby wcale.

Kiedy ma już sławę i trochę pieniędzy, robi coś, czego zazdrościliby mu wszyscy współcześni cyfrowi nomadzi: czarteruje jacht i znika na Pacyfik. Hawaje, Tahiti, Nowa Zelandia, wreszcie Samoa, gdzie osiada na dobre. Tam nie jest już tylko „panem od piratów”, lecz Tusitala – „opowiadaczem historii”, jak nazywają go miejscowi. I nie ogranicza się do romantycznych zachwytów egzotyką: pisze ostre teksty o kolonialnej polityce wielkich mocarstw, broni Samoan przed politycznymi machinacjami USA, Wielkiej Brytanii i Niemiec.

Umiera nagle w 1894 roku, w wieku 44 lat, podczas rozmowy z Fanny – prawdopodobnie na skutek wylewu krwi do mózgu. Samończycy niosą jego ciało na szczyt Mount Vaea i tam go grzebią, jak swojego wodza. Na grobie wyryty jest jego wiersz „Requiem” zaczynający się od słów „Under the wide and starry sky…”. Naprawdę, niewielu pisarzy dostaje takie pożegnanie.

Ciekawostki

  • Rodzinna obsesja latarni: Stevenson wyrasta w klanie projektantów latarni morskich – jego ojciec, dziadek i wujowie są inżynierami, ale on wybiera słowo zamiast betonu i stali.
  • Wyspa skarbów zaczęła się od rysunku – mapa skarbów powstała dla zabawy, dla pasierba Lloyda. Dopiero później Stevenson „dopisał” do niej całą powieść.
  • Jekyll & Hyde z ognia – pierwszą wersję „Jekylla i Hyde’a” żona uznaje za zbyt jednowymiarową, więc Stevenson… pali rękopis w kominku i pisze wszystko od nowa.
  • Przyjaźń z Henrym Jamesem – w latach spędzonych w Bournemouth codziennie dyskutuje o sztuce powieści z autorem „Portretu damy”. To są rozmowy, z których chętnie miałoby się stenogramy.
  • Aktywista przed Instagramem – w Samoi pisze książkę „A Footnote to History”, w której bez litości opisuje gry imperialnych mocarstw na Pacyfiku – dlatego lokalne władze kolonialne chętnie widziałyby go w innym miejscu.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Bo Robert Louis Stevenson pokazuje, że literatura przygodowa nie musi być tylko „książką do pociągu”, a literatura grozy – tanią straszanką. W „Wyspie skarbów” uczy, że dorastanie to niekoniecznie happy end, tylko świadome zobaczenie, jak działa chciwość i lojalność. W „Doktorze Jekyllu i panu Hyde’ie” bezlitośnie demaskuje naszą potrzebę ukrywania „drugiego ja” za maską przyzwoitości. A w swoich podróżach i zaangażowaniu w sprawy Samoan pokazuje, że pisarz nie musi być zamknięty w gabinecie – może być człowiekiem, który żyje w świecie i kłóci się z niesprawiedliwością.

Jeśli lubisz historie, które łączą pirackie przygody, psychologiczny mrok i życiową odwagę, Stevenson jest idealnym przewodnikiem – takim, który prowadzi cię po krawędzi, ale zawsze z latarnią w ręku.