Literacki samuraj duszy

Ryūnosuke Akutagawa, urodzony w 1892 roku, a zmarły tragicznie w 1927, to postać, której życie było krótkie, ale jego opowieści – nieśmiertelne. Dla literatury japońskiej to trochę jak James Dean z piórem zamiast kierownicy – błysk, intensywność, i koniec zanim ktokolwiek zdążył się nim nacieszyć. W ojczyźnie nazywany „ojcem nowoczesnego japońskiego opowiadania”, u nas kojarzony najczęściej z „Rashōmonem” – krótkim, mistrzowskim tekstem, który stał się podstawą dla arcydzieła Kurosawy.

Akutagawa nie był typowym artystą epoki – zamiast epickich sag wybierał precyzyjne, literackie cięcia, jakby opowiadał rzeczywistość skalpelem, nie pędzlem. Jego bohaterowie to nie herosi, a ludzie rozpięci między wstydem a lękiem, słabością a nadzieją. Dla niego nie było jednego punktu widzenia – każde wydarzenie można było opowiedzieć na kilka sposobów, co najlepiej widać w słynnym opowiadaniu „W gąszczu”. Dzięki niemu powstał termin „efekt Rashōmon”, czyli sytuacja, w której każdy świadek tej samej sprawy ma własną prawdę.

Umysł, który nie wytrzymał własnej przenikliwości

Mimo że pisał lekko, z precyzją i ironią, Akutagawa był też mistrzem opowieści o ludzkim upadku. A może właśnie dlatego – widząc świat zbyt wyraźnie, sam nie potrafił w nim trwać. Cierpiał na zaburzenia psychiczne, zmagał się z ogromnym lękiem, a śmierć matki, która wcześniej zmagała się z chorobą psychiczną, była dla niego zapowiedzią własnego losu.

W wieku zaledwie 35 lat popełnił samobójstwo, zostawiając list, w którym pisał o „nieokreślonym lęku” – słowach, które do dziś nawiedzają nie tylko literaturoznawców, ale każdego, kto sam próbował znaleźć sens w świecie pełnym sprzeczności. Jego śmierć wstrząsnęła całą Japonią i sprawiła, że nazwisko Akutagawa stało się symbolem – nie tylko kunsztu, ale i ceny, jaką czasem płaci się za wrażliwość.

Ciekawostki

• Akutagawa Prize, najważniejsza nagroda literacka w Japonii, została nazwana na jego cześć – jej laureatami byli m.in. Haruki Murakami i Banana Yoshimoto.
• Uwielbiał literaturę europejską – szczególnie Flauberta, Dostojewskiego i Baudelaire’a – a jego styl był połączeniem japońskiej tradycji z zachodnią ironią.
• Studiował literaturę angielską i był tłumaczem – m.in. przekładał na japoński opowiadania W. Somerseta Maughama.
• W jego twórczości często pojawiają się motywy buddyzmu, nihilizmu i… absurdu życia.
• Film Rashōmon Akiry Kurosawy (1950), oparty na jego tekstach, zdobył Oscara i uczynił z Akutagawy ikonę literatury światowej – choć sam tego sukcesu nigdy nie dożył.