William Blake – wizjoner, który widział anioły nad kominami
Londyn końca XVIII wieku: miasto dymu, fabryk, biedy i kościołów, które pilnują porządku bardziej niż człowiek. W tym świecie rodzi się w 1757 roku William Blake – syn rękawicznika z Soho, chłopak, który zamiast grzecznie robić karierę w cechu, twierdzi, że widzi anioły na drzewach i rozmawia z prorokami. Zamiast studiów uniwersyteckich ma szkołę rysunku, praktykę u grawera i własną upartą wyobraźnię.
Przez całe życie pozostaje „na marginesie”: pracuje jako grawer i drukarz, ilustruje cudze książki, żyje skromnie, często w biedzie. A jednocześnie tworzy to, co dziś uznajemy za jedne z najważniejszych wizji romantyzmu – łączy poezję, malarstwo i druk w jedną całość. Jego „Pieśni niewinności i doświadczenia” pokazują dwa stany ludzkiej duszy: niewinność i doświadczenie, dziecięcą ufność zderzoną z brutalną rzeczywistością Londynu, z wyzyskiem dzieci, hipokryzją Kościoła i obojętnością państwa.
Mistyk, który wymyślił sobie własną Biblię obrazów
Blake nie mieści się w podręcznikowych szufladkach. Jest mistykiem, który nie znosi religijnego dogmatu – bardziej niż w kazania wierzy w „wyobraźnię jako samo istnienie człowieka”. W księdze „Zaslubiny Nieba i Piekła” kpi z łatwych podziałów na dobro i zło, miesza Biblię z rewolucyjną publicystyką i dopisuje własne „proroctwa”. Jego „Przysłowia Piekła” są jak aforyzmy dla niecierpliwych: krótkie, ostre, szczególnie wobec moralnej hipokryzji epoki.

Żeby nikt mu nie psuł wizji, Blake… wynajduje własną technikę druku. W 1788 roku opracowuje „illuminated printing” – reliefowe trawienie miedzi, które pozwala na jednym płytowym arkuszu łączyć tekst i obraz, a potem ręcznie go kolorować. Dzięki temu każdy egzemplarz jego książek jest trochę inny, jak ręcznie malowana ikona, a nie „produkt jak buty z fabryki”.




Prorok od niesprawiedliwości społecznej
Pod romantyczną aurą wizji i aniołów kryje się ostre jak brzytwa spojrzenie na świat. W wierszach takich jak „Londyn” Blake bez litości opisuje dzieci wciskane w kominy, żołnierzy jako „krwawiące podpisy” monarchów i kościoły budowane na cierpieniu biednych. Dzisiejsza krytyka literacka czyta jego „Pieśni niewinności” i „Pieśni doświadczenia„ jako jednocześnie mistyczną alegorię i radykalny pamflet na społeczeństwo wczesnego kapitalizmu.

Za życia prawie nikt go nie docenia – uchodzi za dziwaka, „szaleńca z wizjami”. Dopiero XX wiek wynosi go na ołtarze kultury: muzea organizują duże wystawy jego prac, krytycy stawiają go w jednym szeregu z największymi romantykami, a jego obrazy – od „Starożytnych dni” po „Wielkiego czerwonego smoka i Niewiastę obleczoną w słońce” – krążą po albumach sztuki i… popkulturze.

Ciekawostki
- Blake urodził się i zmarł w Londynie – całe życie spędził głównie w tym mieście, z krótkim epizodem w Felpham na południowym wybrzeżu.
- Jako nastolatek uczył się w pracowni grawera Jamesa Basire’a, a potem studiował w Royal Academy – ale szybko wszedł na własną, heretycką ścieżkę.
- Jego technika iluminowanych ksiąg sprawiła, że jest jednym z pierwszych prawdziwych „artystów książki” – tekst, obraz i druk to u niego jedno dzieło.
- Słynny hymn „And Did Those Feet in Ancient Time”, znany dziś jako „Jerusalem”, wyrósł z legendy, że młody Jezus miał odwiedzić Anglię – Blake przekształcił go w nieoficjalny, buntowniczy hymn zwykłych ludzi.
- Wers Bring me my chariot of fire był inspiracją do tytułu angielskiego filmu Chariots of Fire (Rydwany ognia).
- Nazwa zespołu The Doors pochodzi od aforyzmu Blake’a: If the doors of perception were cleansed every thing would appear to man as it is, infinite (Gdyby drzwi percepcji zostały oczyszczone, każda rzecz jawiłaby się człowiekowi, taką jaką jest – nieskończoną). Jim Morrison zapoznał się z tą sentencją za pośrednictwem znanego utworu Aldousa Huxleya pt. „Drzwi percepcji” (1954), w którym słowa Blake’a dają początek eksperymentom z meskaliną.
- Krytycy mówią o nim, że był „ostatnim wielkim mitografem Zachodu”, bo stworzył całą własną mitologię z postacią demonicznego Urizena – uosobienia zimnego, tyranicznego Rozumu.
Dlaczego warto o nim pamiętać?
William Blake pokazuje, że mistyka wcale nie musi być ucieczką od rzeczywistości – może być najostrzejszą formą jej krytyki. Jego poezja i obrazy uczą, że wyobraźnia nie jest dodatkiem do życia, tylko narzędziem oporu wobec niesprawiedliwości. W świecie, który znowu lubi proste podziały i gotowe dogmaty, Blake przypomina, że „raj” i „piekło” często mieszczą się na jednej ulicy, w jednym mieście, w jednej klasie społecznej. Więc jeśli lubisz twórców, którzy łączą duchowość, bunt i społeczną wrażliwość, to właśnie do niego warto wracać – choćby po to, by na nowo przeczytać „Tygrysa” i zapytać siebie, kto dziś drzemie w ciemnym lesie naszych czasów.

PS. Pomysł tytułu „Chariots of Fire” wyszedł od scenarzysty Colina Wellanda.
Pierwotny roboczy tytuł filmu brzmiał „Running” (albo „Runners” – źródła różnie podają). Welland zmienił go po tym, jak w telewizji zobaczył program „Songs of Praise” z hymnem „Jerusalem”, gdzie pada wers „Bring me my chariot of fire” z Blake’a. Wtedy – według kilku relacji – miał dosłownie wyskoczyć z fotela i zawołać do żony: „Mam to, Pat! Chariots of Fire!”.