Dziecko wygnania, które wybrało morze

Joseph Conrad przyszedł na świat 3 grudnia 1857 roku w Berdyczowie, leżącym wówczas w granicach Imperium Rosyjskiego. Jego rodzice, Apollo Korzeniowski i Ewa z Bobrowskich, należeli do środowiska polskich patriotów zaangażowanych w działalność niepodległościową. W 1862 roku zostali zesłani w głąb Rosji, a kilkuletni Konrad bardzo wcześnie zobaczył, że historia nie jest szkolnym przedmiotem, lecz czymś, co potrafi wejść do domu i zabrać rodzinie zdrowie, bezpieczeństwo oraz przyszłość. Matka zmarła, gdy był dzieckiem, ojciec kilka lat później. W wieku jedenastu lat został sierotą.

Opiekę nad nim przejął wuj Tadeusz Bobrowski, człowiek rozsądny, praktyczny i zapewne nieco przerażony pomysłami siostrzeńca. Konrad nie zamierzał bowiem studiować prawa ani spokojnie zarządzać majątkiem. Krótko przed siedemnastymi urodzinami wyjechał do Marsylii, ponieważ chciał zostać marynarzem. Brzmi romantycznie, dopóki nie przypomnimy sobie, że dziewiętnastowieczny statek handlowy oferował głównie ciężką pracę, choroby, ryzyko utonięcia i towarzystwo ludzi, których nie dało się usunąć jednym kliknięciem.

Angielski przyszedł późno, lecz został na zawsze

Początkowo Conrad pływał na statkach francuskich, a w 1878 roku związał się z brytyjską marynarką handlową. Angielski był dla niego językiem poznanym po polskim i francuskim, co nie przeszkodziło mu później wejść do ścisłego kanonu literatury angielskiej. W 1886 roku uzyskał obywatelstwo brytyjskie i uprawnienia kapitana żeglugi wielkiej. Pływał po Morzu Śródziemnym, Atlantyku, Oceanie Indyjskim oraz wodach Azji Południowo-Wschodniej, ucząc się nie tylko nawigacji, lecz także ludzi.

I właśnie człowiek interesował go znacznie bardziej niż egzotyczne porty. Statek był dla Conrada ruchomym laboratorium charakteru – miejscem, w którym nie dało się długo udawać kogoś odważniejszego, szlachetniejszego albo bardziej lojalnego, niż było się naprawdę. Na lądzie można ratować reputację słowami, na morzu wcześniej czy później przychodzi sztorm i sprawdza dokumenty.

Pierwszą powieść, „Szaleństwo Almayera”, zaczął pisać jeszcze podczas kariery morskiej. Książka ukazała się w 1895 roku i wtedy po raz pierwszy użył nazwiska Joseph Conrad. Nie odrzucił jednak polskości – wspomnienia rodziny oraz jego własne teksty świadczą, że do końca życia zachował silny związek z polską kulturą, historią i sprawą niepodległości.

Podróż, po której pozostało „Jądro ciemności”

W 1890 roku Conrad otrzymał pracę w belgijskiej spółce działającej w Wolnym Państwie Kongo. Na miejscu zobaczył system kolonialnej eksploatacji, w którym szlachetne hasła o cywilizowaniu Afryki służyły jako dekoracja dla przemocy, rabunku i pogardy. Podróż trwała zaledwie kilka miesięcy, lecz pozostawiła ślad głębszy niż wszystkie wcześniejsze rejsy. Z tego doświadczenia wyrosło później „Jądro ciemności” – opowieść o wyprawie Marlowa w górę rzeki i poszukiwaniu tajemniczego Kurtza.

Byłoby jednak zbyt łatwo uznać tę książkę jedynie za oskarżenie kolonializmu. Conrad robi coś bardziej niepokojącego: pokazuje, że barbarzyństwo nie musi przychodzić z zewnątrz. Może mieszkać w człowieku wykształconym, eleganckim i przekonanym o własnej moralnej wyższości. Potrzebuje tylko miejsca, w którym przestają działać społeczne hamulce. Ciemność u Conrada nie leży na mapie Afryki – leży pod cienką warstwą cywilizowanych manier.

Próba charakteru, której nie można poprawić

Podobny mechanizm powraca w „Lordzie Jimie”, gdzie jeden odruch tchórzostwa zatruwa całe życie człowieka, oraz w „Smudze cienia”, opowieści o przechodzeniu od młodzieńczej pewności siebie do odpowiedzialności. W „Tajnym agencie” i „Nostromo” Conrad wychodzi poza morze, lecz nadal pyta o to samo: ile warte są idee, lojalność i honor, gdy przychodzi za nie zapłacić. Sam nie lubił, kiedy sprowadzano go do roli autora marynistycznego. Wiedział, że okręty są u niego jedynie sceną, natomiast prawdziwym tematem pozostaje chwila, w której człowiek spotyka własną słabość.

Conrad nie dawał swoim bohaterom wygodnych odpowiedzi. Pozwalał im błądzić, usprawiedliwiać się i budować piękne opowieści o samych sobie, aż rzeczywistość brutalnie sprawdzała ich rachunki. Być może właśnie dlatego jego proza pozostaje tak współczesna. Zmieniliśmy statki na korporacje, telegramy na komunikatory, a kolonialne kompanie na globalne przedsiębiorstwa, lecz zdolność człowieka do mylenia własnego interesu z moralnością ma się znakomicie.

Polski pisarz literatury angielskiej

Joseph Conrad nigdy nie otrzymał literackiej Nagrody Nobla, choć jego twórczość weszła do światowego kanonu, a „Lord Jim” i „Jądro ciemności” należą do najczęściej czytanych dzieł europejskiej literatury. Jego książki inspirowały pisarzy i filmowców; Francis Ford Coppola przeniósł konstrukcję „Jądra ciemności” w realia wojny w Wietnamie, tworząc „Czas apokalipsy”.

Warto pamiętać o Conradzie nie tylko dlatego, że Polak nauczył się angielskiego jako dorosły i został mistrzem tego języka. To efektowne, lecz najważniejsze jest coś innego. Conrad rozumiał, że człowieka nie poznaje się po deklaracjach, ale po zachowaniu w chwili próby. Honor, odpowiedzialność i wierność nie są u niego ozdobnymi słowami – zaczynają znaczyć dopiero wtedy, gdy można na nich stracić.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Joseph Conrad przypomina, że człowiek może zmienić język, kraj i zawód, lecz nadal nie ucieknie od pytań wyniesionych z dzieciństwa. W jego książkach ciągle powracają wygnanie, wierność, zdrada, odpowiedzialność i samotność decyzji. Morze jedynie wzmacnia te pytania, ponieważ na pokładzie, podobnie jak w historii, każdy błąd wcześniej czy później staje się widoczny na powierzchni.

Ciekawostki

• Angielski był językiem, który Conrad poznał po polskim i francuskim, a mimo to został uznany za jednego z najważniejszych stylistów literatury angielskiej.
• W 1886 roku uzyskał zarówno obywatelstwo brytyjskie, jak i kwalifikacje kapitana brytyjskiej marynarki handlowej.
• „Szaleństwo Almayera” zaczął pisać w 1889 roku, a opublikował sześć lat później jako Joseph Conrad.
• Wizyta w Kongu w 1890 roku stała się podstawowym doświadczeniem, z którego wyrosło „Jądro ciemności”.
• W 1914 roku przyjechał z rodziną do Krakowa i Zakopanego, lecz wybuch I wojny światowej zmusił go do powrotu do Anglii.
• Mimo światowej sławy nigdy nie został laureatem literackiej Nagrody Nobla.

Józef Michałek – Radio Awangarda