Krakowski rynek, czyli początek kolorowego zamieszania
Na krakowskich targach młoda Zofia Lubańska mogła zobaczyć coś, czego akademie często nie umieją nauczyć: że kolor nie jest ozdobą, tylko sposobem myślenia. Stroje, gesty, twarze, jarmarczna energia, ludowość bez muzealnej ciszy — wszystko to później eksplodowało w jej sztuce z takim rozmachem, jakby ktoś wpuścił do salonu modernizmu kapelę góralską i kazał jej zagrać na porcelanie. Zofia Stryjeńska była malarką, graficzką, ilustratorką, scenografką, projektantką tkanin, plakatów i zabawek; urodziła się 13 maja 1891 roku, zmarła w 1976, a jej biografia nie tyle płynie, ile podskakuje jak taniec, któremu ktoś co chwilę podstawia nogę.
Kobieta, która musiała zostać „Tadeuszem”
Najbardziej filmowy epizod jej życia nie wymaga dopisywania dramaturgii, bo rzeczywistość już wykonała robotę scenarzysty. W 1911 roku Stryjeńska, chcąc studiować w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, podała się za mężczyznę i posługiwała się dokumentami brata, ponieważ uczelnia nie przyjmowała wtedy kobiet. Proszę bardzo: oto europejska cywilizacja wysokiej kultury, która tworzy katedry, symfonie i akademie, ale potrzebuje przebrania, żeby dopuścić talent do sztalugi. Jej gest był nie tylko sprytem; był małym zamachem stanu przeciwko instytucjonalnej głupocie, tej eleganckiej, wypolerowanej i zwykle bardzo dobrze ubranej.

Art déco w kierpcach, czyli sukces bez spokojnego finału
Stryjeńska zrobiła z ludowości język nowoczesny, nie cepeliowski parawan do zdjęć. Jej „Bożki słowiańskie”, „Pascha”, sakramenty, pory roku, tańce, postacie z obrzędów i mitologii wyglądały tak, jakby dawna Polska nagle nauczyła się geometrii, rytmu i teatralnego światła. W 1925 roku dekoracja Pawilonu Polskiego na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej i Przemysłu Artystycznego w Paryżu przyniosła jej wielki sukces: Grand Prix w czterech działach — malarstwie, plakacie, ilustracji i tkaninie — oraz diplôme d’honneur w dziale zabawkarskim; została też odznaczona Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej. I tu pojawia się ironia w wersji deluxe: artystka rozpoznawalna, reprodukowana, obecna na pocztówkach, kalendarzach, tablicach szkolnych, opakowaniach Wedla i w masowej wyobraźni, przez całe życie zmagała się z pieniędzmi. Sława, jak widać, bywa walutą symboliczną; w sklepie spożywczym nadal patrzą na nią z umiarkowanym entuzjazmem.

Pięć faktów, które doprawiają portret
- W 1909 roku Stryjeńska rozpoczęła naukę w prywatnej Szkole Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej w Krakowie, czyli w miejscu, które było dla kobiet realną furtką do edukacji artystycznej, gdy oficjalne akademie wciąż potrafiły udawać, że talent ma płeć.
- W latach 1921–1927 mieszkała w Zakopanem, gdzie jej mąż, Karol Stryjeński, został dyrektorem Szkoły Przemysłu Drzewnego; ten podhalański kontekst mocno współgrał z jej fascynacją dekoracyjnością, formą i ludowym żywiołem.
- Cykl „Siedem Sakramentów” namalowała w 1922 roku; srebrny medal na wystawie Sztuki Religijnej w Padwie w 1931 roku przyniósł mu szerszą sławę.
- Jej prace były rozpowszechniane nie tylko w albumach, ale też na kartach pocztowych, kalendarzach, tablicach szkolnych, premiach czekoladowych i opakowaniach Wedla — sztuka trafiła więc pod strzechy, do szkół i, co może najuczciwsze, do łakomczuchów.
- Pozostawiła ponad 4 tysiące stron zapisków, przechowywanych od 2014 roku w Bibliotece Jagiellońskiej; ich obszerne wydanie ukazało się jako „Chleb prawie że powszedni. Kronika jednego życia”.

Bogini barw, która znała cenę chleba
Najłatwiej byłoby zamknąć Stryjeńską w wygodnym pudełku: „księżniczka polskiego malarstwa”, „ikona art déco”, „malarka słowiańskich mitów”. Ładne etykiety, eleganckie, do katalogu w sam raz. Ale wtedy tracimy najciekawszą część opowieści: kobietę gwałtowną, pracowitą, neurotyczną, śmieszną, wielką, nieznośną, biedną, dumną i boleśnie świadomą własnej wartości. Jej dzienniki pokazują nie tylko artystkę, lecz także człowieka, który po wielkim sukcesie nadal musi kombinować, jak przeżyć kolejny tydzień. I może dlatego jej sztuka wciąż działa: bo nie jest grzecznym folklorem do powieszenia nad kanapą. To ludowość po przejściu przez ogień ambicji, modernizmu i osobistego chaosu. Stryjeńska malowała tak, jakby chciała udowodnić, że Polska nie musi być szara, nabożnie przykurzona i wiecznie przepraszająca za własny temperament. Miała rację. A że świat nie zawsze umiał jej za tę rację zapłacić? Cóż, cywilizacja ma długą tradycję nagradzania geniuszu dopiero wtedy, gdy nie trzeba mu już opłacać czynszu.
